Ég var að hlusta á umræður um forsetakosningarnar í Helgarútgáfu Hallgríms Thorsteinssonar um síðustu helgi. Um margt athyglisverðar, sérstaklega umræður um málsskotsrétt forsetans, krafa um virkt lýðræði og fleira í þeim dúr.
Eitt af því sem bar á góma var hversu fáir hefðu gefið kost á sér og hverju það sætti. Nú hef ég svo sem enga sérsaka skoðun á því hvað er seint eða snemmt í því tilliti, en eitt hef ég hugleitt í þessum aðdraganda kosninga og það ekki í fyrsta sinn. (Þó ótrúlegt sé man ég enn kosningarnar þegar núverandi forseti var kjörinn.) Það er – hversu erfitt það er að taka ákvörðun um það að gefa kost á sér í embættið. (Sú var tíðin að þetta stóð dálítið upp á mig.) Viðkomandi leggur persónu sína – og mér liggur við að segja æru – að veði.
Það er eins og það þyki hálfhlægilegt og hégómlegt að þykjast fullgóður í embættið og sá sem það gerir er gjarnan skotspónn, m.a. fjölmiðla sem fara oft háðulegum orðum um frambjóðendur. Þetta er í hrópandi mótsögn við þann „virðuleika“ sem við krefjumst af viðkomandi.
Sem leiðir hugann að öðru, en það er hvað staðalímyndir um „hvernig forseti eigi að vera“ eru ótrúlega lífsseigar og ótrúlega íhaldsamar. Sérstaklega á þetta við um konur. Og þó – líklega er karlmannsstaðalímyndin líka sterk, þó Jón Gnarr hafi truflað þá mynd talsvert og vissulega áhugavert að íhuga hvort kona hefði komist upp með sama málflutning og framkomu og hann. Veit ekki – hef mínar efasemdir.
Eitt aðal umræðuefni þáttarins var eðlilega um málskotsrétt forseta og virkt lýðræði og þar af leiðandi þörfina á nýrri stjórnarskrá og margvísað til frumvarps stjórnlagaráðs og atkvæðagreiðslunnar 2012. Þó ljóst sé að í þetta sinn verður kosið samkvæmt gömlu Gránu, þ.e. gildandi stjórnarskrá, mun enginn frambjóðandi geta skorast undan því að svara hvort og hvernig hann/hún ætli að nota málskotsréttinn. Svo skýr er krafa þjóðarinnar orðin um rétt til að vera virkur þátttakandi í mótun og stjórnun samfélagsins. Þetta undirstrikuðu bæði Eva H. Baldursdóttir og Stefán Jón Hafstein sem voru viðmælendur Hallgríms. „Pólítískur forseti“ var ályktunin sem af því var dregin.
Ég veit nú ekki alveg hvað það er að vera „pólitískur eða ópólitískur“, en látum það liggja milli hluta. En þá var ég hissa á orðum Hallgríms. Verður það þá ekki að vera einhver sem hefur pólítíska reynslu, t.d. fyrrverandi alþingismaður/kona, sagði hann. Þvílík vitleysa!
Í fyrsta lagi væri forseti ekki að taka efnislega afstöðu til máls með því að vísa því til þjóðarinnar – einungis að bregðast við sanngjarnri kröfu almennings. Í öðru lagi verður að benda á að það eru ekki bara þeir sem sitja eða hafa setið á Alþingi sem hafa vit á pólítík. Það mætti með sömu rökum spyrja hvort ekki væri skilyrði fyrir því að vera kjörinn til Alþingis, að hafa pólitíska reynslu. Þ.e. að hafa setið á þingi!
Hvað sem þessum hugleiðingum líður vona ég að innan tíðar verði ljóst hverjir ætla að gefa kost á sér og umfram allt að fjölbreytileiki einkenni þann hóp. Til þess að svo megi verða þarf að taka frambjóðendum opnum örmum, án fordóma og fyrirframgefinna hugmynda um „réttan“ forseta. En allir munu þurfa að svara spurningunni um málskotsréttinn. Hvort og hvernig viðkomandi hyggist nota hann og einnig hvernig viðkomandi muni bregðast við ákorun um að vísa málum í þjóðaratkvæði. Helst að nefna til sögu einhvern ákveðinn fjölda kosningabærra kvenna/manna, svo það verði ekki geðþóttaákvörðun þegar á reynir.
