Ein helsta ástæða þess að ég er virkur í stjórnmálum er afstaða mín til nýju stjórnarskrárinnar. En að mínu mati er fátt mikilvægara en hún. Ég er á þeirri skoðun að engar alvöru breytingar muni eiga sér stað í stjórnmálum samtímans, fyrr en hún hefur verið innleidd. Öllu heldur, takist okkur ekki að innleiða hana, verðum við dæmd í sama mynstur loforða og svika og hefur verið undanfarin ár og áratugi.
Ég er sem betur fer ekki einn í þeirri afstöðu, enda var haldin ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla um tillögur stjórnlagaráðs þar sem helstu ákvæði hennar fóru fyrir vilja þjóðarinnar. Niðurstaðan var skýr, vilji landsmanna skýr, en vilji flestra stjórnmálaflokka sem störfuðu „í okkar þágu“ ekki, því fór sem fór.
Sú niðurstaða sýnir í raun hvað best hversu vanmáttugur almenningur er gagnvart valdhöfum hér á landi. Sem dæmi tökum við mið af Brexit, sem einnig var ráðgefandi þjóðaratkvæðagreiðsla, þá hefði sama niðurstaða þarlendis jafngilt pólitísku sjálfsmorði.
Það eina sem mér dettur í hug að hafi gerst hér er að hagsmunir einhverra annarra en okkar almennings, hafi verið hafðir að leiðarljósi þegar stjórnarskráin var skúffusett. Því rökin sem maður heyrir einna mest úr herbúðum andstæðinga eru heldur þunn að mínu mati.
En núna virðist vera vinsælast að nota „lagaleg óvissa“ í sömu andrá og stjórnarskráin er nefnd. En hvað er lagaleg óvissa, er það eitthvert óyfirstíganlegt vandamál sem engin lausn er á? Nei, lagalegri óvissu má eyða. Það eina sem það kostar er tími og peningar, hvorki meira né minna. Tíma eigum við nóg af og upphæðirnar nema ekki nokkru í stóra samhenginu.
Enn fremur þykir mér undarlegt að stuðning eða andstöðu við stjórnarskána, má sérstaklega finna á pólum félags- og markaðhyggju. Vegna þess að stjórnarskráin er algjörlega hlutlaus í þeim efnum. Ávinningur nýju stjórnarkrárinnar er að mínu mati vanmetinn. En ég tel að nýja stjórnarskráin sé stærsta hagsmunamál okkar Íslendinga.
Sérstaklega ákvæði hennar um valddreifingu.
(Sem á kaldhæðin hátt gagnast líka andstæðingum afskaplega vel)
Valddreifing
Til að skoða hvernig stjórnarskráin nýja breytir núverandi fyrirkomulagi, er gott að líta aftur í tímann. En Aristóteles skrifaði fyrir 2500 árum síðan um mismunandi gerðir stjórnarforma. Hann komst að niðurstöðu, sem en er notuð í dag, að um þrjár megin gerðir sé að ræða.
Stjórn hins eina, stjórn hinna fáu og stjórn hinna mörgu.
Stjórnarskrár nútímans endurspegla þessa niðurstöðu Aristótelesar að miklu leyti. Þó með þeim breytingum að í stað eins forms, eins og algengt var í borgríkjum þess tíma, eru stjórnarskrár samtímans öllu jafna blanda þeirra þriggja.
Á Íslandi höfum við forseta, sem hinn eina. Alþingi, sem hina fáu og síðan okkur, borgara sem talsmenn hinna mörgu. Hinsvegar er innbyggt í núverandi stjórnarskrá gríðarlegur munur á valdi.
Þetta ójafnvægi hefur, sérstaklega undanfarna áratugi, skapað mikið vantraust sem ekki verður leyst nema með kerfisbreytingum. Til að sýna fram á þetta er einfaldast að spyrja hvenær handhafar valds geta beitt sér en…
Forseti getur beitt valdi allan þann tíma sem hann er í embætti.
Alþingi getur beitt valdi allan þann tíma sem það er í embætti.
Almenningur getur hinsvegar ekki beitt sér utan eins dags á fjögurra ára fresti. (Eða tæplega 0,07% tímans.)
Það segir sig sjálft að þessi munur í tíma skapar gríðarlegt ójafnvægi milli hagsmunaaðila. Núverandi fyrirkomulagi má nánast líkja við vél sem hefur þann tilgang einan að framleiða vantraust.
Ein helsta birtingamynd þess sjáum við nánast árlega. Mótmæli almennings á Austurvelli, vegna lagafrumvarpa og gjörða meirihluta alþingis.
Önnur birtingarmynd er þegar líður að þessum eina dýrmæta degi sem við höfum valdið. Þá fara flokkarnir af stað í loforða hlaðborð. Skuldaaflausn hingað, gjaldfrjálst heilbrigðiskerfi þangað, betri tíð fyrir þig og minna rugl fyrir alla.
Hin rökrétta afleiðing í núverandi formi er að eftir kosningar standa iðulega þeir sem mestu lofa uppi sem valdhafar. En á sama tíma er hvatinn til að uppfylla gefin loforð horfinn.
Alvarlegasta birtingarmynd núverandi fyrirkomulags er að þegar valdhafar hafa lofað sér til valds. Framkvæma þeir hluti sem hvergi voru nefndir í undanfara kosninganna, þegar athygli er vakin á því er iðulega svarað..
„Við ráðum!“
Lausnin
Nýja stjórnarskráin er svarið við þessu „króníska“ vantrausti, hún snýr að öllu leyti um ofangreint. En hlutverk hennar er að dreifa valdinu til jafns milli ríkisvalds og borgara. Þess vegna er hún svona mikilvæg og þess vegna gætir líklega svona mikillar andstöðu við innleiðingu hennar. Málskotsréttur þings og þjóðar tryggir okkur lausn úr þessari pólitík sem enginn þolir og enginn vill.
Eins og dæmin sýna, þá er einfaldlega fullreynt að treysta á það sem stjórnmálamenn segja eða lofa. Það er afskaplega grátlegt, vegna þess að við erum að upplagi gerð til þess að treysta öðru fólki, eða náunganum. Ég verð í raun bara reiður þegar ég hugsa um að stjórnmálamenn og flokkar hafa í raun gjaldfellt orðið loforð. Að mínu mati er bara eitt að gera. Það er að taka frá þeim valdið sem hafa og tryggja að þeir komist ekki upp með valdníðslu lengur.
Þetta er þó ekki ákall um byltingu eða annað þess eðlis. Það eina sem við viljum með innleiðingu er að dreifa valdinu til jafns milli stjórn hins eina, hinna fáu og hinna mörgu.
Þetta er ekki ósanngjörn krafa. Við almenningur, erum meira að segja svo sanngjörn í þessar kröfu okkar flestra um valddreifingu, að fyrirkomulagið hentar þeim sem eru í stjórnarandstöðu á hverjum tíma fyrir sig. Hver veit, það gæti verið Sjálfstæðisflokkurinn eftir næstu kosningar.
Þeir flokkar sem standa á móti stjórnarskránni eru í raun að mótmæla auknu valdi, verði þeir í stjórnarandstöðu í framtíðinni. Eins og staðan er núna mótmæla þeir málþófi í einu orðinu en berjast á móti lausn í hinu. Það er augljóst að heilmikil mikil hræsni fylgir þessarri afstöðu, þetta nær í raun engri átt.
Það sem stjórnmálamenn og flokkar verða að gera sér grein fyrir, er að eina leiðin til samfélags þar sem traust ríkir milli almennings og stjórnvalda, er samfélag þar sem enginn einn hópur hefur vald umfram annan. Því traust okkar til stjórnmála er í ruslflokki, það munu þau vera þar þangað til við fáum þessu breytt.
Lokaorð
Ég hef engan hitt sem ekki segist vera þreyttur á stjórnmálum samtímans. Jafnframt mun þessi þreyta vera viðvarandi vegna sífelldra vonbrigða með valdhafa. Eins megum við aldrei gleyma að valdhafar munu einskis svífast í viðleitni sinna að halda fengnum hlut. Þeir munu, hræða, ljúga, kaupa, svíkja og lofa öllu sem í þeirra valdi stendur til þess að tryggja það að völdin séu þeirra, 99,9 prósent tímans.
Við þurfum að gera okkur okkur grein fyrir því, að það eina sem þarf til að losa okkur úr þessum vítahring vantrausts og vonbrigða erum við sjálf. Rifjið upp stjórnmál síðastliðinna áratuga og hugsið ykkur hversu miklu samfélagið hefði getað áorkað hefði möguleikinn „að hafa áhrif“ verið fyrir hendi.
Við höfum tækifæri, bráðlega, til þess að nýta okkur þessa afskaplega dýrmætu tíund af prósenti sem við eigum. Með henni getum við breytt ásjón stjórnmálanna til frambúðar. Því það eina sem handhafar valdsins ekki geta stjórnað að fullu er þinn vilji. Þitt atkvæði.
Hákon Helgi Leifsson, lýðræðissinni og Pírati
Ps.
[Við þetta má bæta að ég er afskaplega stoltur af því að tilheyra stjórnmálaafli sem hefur stjórnarskránna sem aðalstefnumál . Ég er á þeirri skoðun að ekkert muni breytast af ráði, fyrr en valdinu sem núverandi fyrirkomulag veitir, verði skipt upp á sanngjarnan hátt milli okkar almennings og annarra valdblokka kerfisins. Stjórnarskráin er aðalástæðan fyrir því að ég tek þátt í prófkjöri Pírata og komist ég á þing, verður það mitt helsta mál að skila valdinu tilbaka, þar sem það á heima.]
