Erna Ýr Öldudóttir skrifar:
Píratar hafa talað fyrir því að íslenskt þjóðfélag skuli velta fyrir sér upptöku borgaralauna. Það eru margar góðar ástæður fyrir því að skoða það betur, ekki síst vegna frelsis einstaklinganna og í þeim tilgangi að auka gagnsæi og minnka ríkisbáknið [1.] Kostirnir við borgaralaun eru einmitt þeir, að þau væru veitt án skilyrða, eftir að ákveðin grunnskilyrði væru uppfyllt eins og t.d. krafa um fasta búsetu á landinu í ákveðinn tíma. Þannig fengju allir reglulega peningaverðmætum úthlutað frá hinu opinbera.
Engin önnur skilyrði væru sett. Aldur, atvinna, efnahagur, heilsa, nám o.s.frv. hefðu engin áhrif á það hvort eða hvenær úthlutun peningaverðmæta jafnt til allra einstaklinga í landinu ætti sér stað. Það sem að þetta mundi hafa í för með sér er aukið frelsi einstaklinganna og jafnræði. Án efnahagslegs frelsis, minnkar virði annars frelsis eins og trúfrelsis, persónufrelsis, skoðanafrelsis og sérstaklega frelsis til athafna til muna. Frelsi til athafna er samfélaginu dýrmætt, þar sem það skilar meiri vinnu, fleiri hugmyndum, meiri uppbyggingu, meiri framleiðni og að lokum skatttekjum.
En hver á að borga borgaralaunin? Skattgreiðendur verða að sjálfsögðu áhyggjufullir þegar svona róttækar hugmyndir eru viðraðar. Enginn vill þurfa að borga himinháa skatta til að halda uppi borgaralaunakerfi svo að sumir eða allir þurfi ekki að vinna, af því að hver á þá að vinna fyrir sköttunum? Lausnin gæti að hluta til eða öllu leyti falist í auðlindum í þjóðareign. Þar sem við erum með þjóðríkið, þá mætti álykta sem svo að verðmæti í eigu hins opinbera og svokallaðir „almenningar“ séu í almannaeign. Eðlilegt væri að almenningur fengi greiddan arð af þessum eigum sínum. Hlutverk hins opinbera væri þá að fá eðlilegt gjald [2.] fyrir auðlindirnar. Hið opinbera mundi síðan greiða reglulega arðinn af auðlindunum jafnt á allar kennitölur fólks í landinu sbr. dæmið sem ég tók.
Ísland er ríkt að auðlindum og íbúarnir eru fáir, þannig það ætti að vera hægt að búa til kerfi sem greiðir fólki auðlindarentur, en líta mætti á þær sem borgaralaun til viðbótar við t.d. persónuafsláttinn sem nú þegar er vísir að borgaralaunum og við Íslendingar þekkjum öll til margra ára. Gera yrði ráð fyrir því að upphæðin yrði e.t.v. ekki alltaf sú sama, þar sem að rentur yrðu sjálfsagt misjafnar eftir því hvernig árar. Einnig er ekki hægt að gera ráð fyrir að þessar rentur dugi fyrir framfærslu, amk. ekki t.a. byrja með. Það gæti þó breyst hratt ef Ísland verður olíuríki eins og Noregur ofl. lönd og/eða ef byrjað verður að innheimta eðlilegt gjald fyrir auðlindirnar og þá ekki bara fiskveiðiauðlindina.
Dæmi um lönd sem safna rentum af auðlindum er t.d. annarsvegar Noregur sem safnar í olíusjóðinn. Olíusjóður Norðmanna er lífeyrissjóður en hið opinbera stýrir því hvernig sjóðurinn og rentur af honum eiga að styðja við lífeyriskerfi Norðmanna og sveiflur í ríkisrekstri. En hann er ekki borgaralaunasjóður. Í Alaska hinsvegar fá íbúarnir greitt arð úr Alaska Permanent Fund, en það er sjóður sem var stofnaður í miklu olíuæði sem varð þar árið 1976. Framsýnir menn sáu að olían mundi líklega einhverntíman klárast og stofnuðu þennan sjóð. Fyrstu greiðslur bárust til borgaranna árið 1982 og voru þúsund dollarar á haus árlega. Hér má skoða arðgreiðslur til almennings frá upphafi úr sjóðnum.
Alaska Permanent Fund Dividend er líklega flottasta útfærslan á borgaralaunum sem ég hef rekist á. Það má lesa um sögu sjóðsins hér. Allir íbúar landsins frá fæðingu og til grafar fá greiddan arð, og eina skilyrðið er að hafa búið í Alaska í 1 ár eða lengur. Alaska Permanent Fund er klárlega fyrirmynd sem við Íslendingar ættum að hafa í huga varðandi okkar eigin auðlindir sem enginn veit hvað endast lengi og það væri gott að vera með áætlun um hvað á að gera ef nýjar auðlindir finnast.
Þessi fallega hugsjón er þó ekki laus við áskoranir. Fyrst þarf að tryggja að auðlindirnar verði í þjóðareign. Drög að slíku ákvæði í stjórnarskrá liggja fyrir frá stjórnarskrárnefnd Alþingis frá því sl. vetur og það væri í lófa lagið að kjósa um þetta ákvæði samhliða næstu Alþingiskosningum ef ráðrúm fengist til þess. Annað vandamál er að fólk er ekki sammála um það hvort liggi meira á því að fá ákvæði um auðlindir í þjóðareign í stjórnarskrá, eða skipta um stjórnarskrána í heilu lagi. Þar sem að boranir byrja t.d. á Drekasvæðinu í vetur og túrisminn er í hámarki, þá finnst mér augljóst að það liggi mest á að fá auðlindir í þjóðareign og að ekki sé tími til að fara í „allt eða ekkert“ slag um nýja stjórnarskrá í heild sinni, en sá slagur getur tekið langan tíma og hugsanlega verður hún felld.
Fleiri áskoranir liggja fyrir. Ef okkur Íslendingum bæri gæfa til þess að stofna slíkan sjóð og greiða borgurunum út úr honum væru t.d. áhrif peningaflæðisins á hagkerfið eitthvað sem þyrfti að gera ráð fyrir, áhrif kerfisins á viðhorf fólks til innflytjenda sem og það að það gæti verið erfitt að taka svona kerfi af, þegar það er einu sinni komið á. Eins eru áleitnar spurningar varðandi umhverfismál og nýtingu á auðlindum. En ég læt það öðrum eftir til að velta fyrir sér í bili.
—————————————————————————————————————————————-
[1] Í því tilfelli sem borgaralaun gætu orðið grunnframfærsla í stað bóta-, lífeyris og námslánakerfanna.
[2] Eðlilegt gjald á markaði er alltaf markaðsverð. Eðlilegt gjald þar sem markaður er ekki fyrir hendi er eðlilegt gjald miðað við samninga og forsendur sem ríkja við þær aðstæður.
Höfundur er frambjóðandi í prófkjöri Pírata í Reykjavík og Suð-Vestur kjördæmi.
