Það mætti halda því fram með sannfærandi rökum, að ég væri einn þeirra Íslendinga sem hef verið afskaplega upptekinn af nýrri stjórnarskrá um margra ára skeið. Svo vægt sé að orði komist.
Ég tók þátt í kröfum búsáhaldabyltingarinnar um nýja stjórnarskrá og bauð mig fram til Stjórnlagaþings þegar ég var að skríða í 21 árs aldurinn – skrifaði mikið um þörfina á nýrri stjórnarskrá Íslendinga og hugmyndir mínar um innihald hennar þar og hef síðan skrifað um málið á Hamragrill.is, DV.is og hér á Kvennablaðinu.
Þá hef ég tekið virkan þátt í störfum og málfundum Stjórnarskrárfélagsins, SANS og fleiri, kynnst og starfað með ýmsum fulltrúum í Stjórnlagaráði og ég bauð mig fram til Alþingis með Lýðræðisvaktinni árið 2013; fyrst og fremst vegna áherslu þeirra á nýju stjórnarskrána. Ég hélt ræðu um nýju stjórnarskrána á Ingólfstorgi í febrúar 2013 og aftur talaði ég um mikilvægi hennar á Austurvelli árið 2014.
En hvers vegna öll þessi þráhyggja? Get ég bara hugsað um eitt málefni?
Nei, því stjórnarskráin er í senn stærsta kosningamálið – og grundvöllur allra hinna.
Auðvitað er bráðnauðsynlegt að sinna málum sem krefjast ekki beinlínis nýrrar stjórnarskrár. Ég held t.d. að engin komandi ríkisstjórn gæti talist siðleg án þess að takast strax á við neyðarástandið í heilbrigðiskerfinu með stórauknum fjárstuðningi; sem og betri stuðningi við menntakerfið, öryrkja og eldri borgara, barnafjölskyldur, æskulýðsstarfsemi og svona mætti lengi telja. Svo ekki sé talað um róttækar breytingar á kvótakerfinu, landbúnaðarkerfinu, kosningalögum, samkeppnisumhverfi og fleira.
En nýja stjórnarskráin er ekki bara eitthvað eitt mál, heldur holdgervingur svo ótal margra nauðsynlegra umbótamála í íslensku samfélagi. Vissulega er í sjálfu sér mjög mikilvægt að loforð lýðveldisstofnunar um stjórnarskrá Íslendinga og niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar 20. október 2012 verði virt. En það er líka svo mikilvægt vegna þess að hún undirbyggir nánast allt annað sem er nauðsynlegt í heilbrigðri endurreisn landsins.
Ég er ekki bara fylgjandi nýrri stjórnarskrá af því mér finnst mikilvægt að fá nýja stjórnarskrá, heldur vegna þess að mér finnst mjög mikilvægt að hlutverk, valdmörk og ábyrgð forseta, ríkisstjórna, ráðherra og þingmanna séu skilgreint miklu skýrar og áhrifaríkar í stjórnarskrá okkar.
Að texti stjórnarskrár Íslands sé almennt í samræmi við raunverulega stjórnskipun og hefðir landsins, að almenningur geti skilið þennan texta og vísað til hans þegar valdhafar fara á svig við réttmætar heimildir sínar – og að dómstólar geti dregið þá til ábyrgðar þegar þeir misbeita eða vanrækja stórkostlega vald sitt.
Í stjórnarskrá þarf líka að kveða á um ákvarðanatöku og ábyrgð ríkisstjórnar og ráðherra, fjármál og starfsemi stjórnmálaflokka, vanhæfi og hagsmunaskráningu þingmanna og ráðherra, um þingnefndir, Ríkisendurskoðun og Umboðsmann Alþingis, vantraust á ráðherra og ríkisstjórn og sannleiksskyldu ráðherra gagnvart Alþingi.
Ekkert af þessu er í núverandi stjórnarskrá, en allt í tillögu Stjórnlagaráðs að nýrri stjórnarskrá.
Þó svo margt af þessu sé kveðið á um í lögum er mjög mikilvægt að festa það í stjórnarskrá, til að tímabundnir meirihlutar á þingi geti ekki aflagt þessar mikilvægu aðhalds- og eftirlitsreglur gagnvart þeim sjálfum.
Svo er ég líka fylgjandi nýju stjórnarskránni af því ég er fylgjandi beinna lýðræði, sem og auknu samráði og samstarfi milli meirihluta og minnihluta í stjórnmálum.
Nýja stjórnarskráin kveður á um rétt 10% kjósenda til að krefjast bindandi þjóðaratkvæðagreiðslu um lög frá Alþingi, og 2% kjósenda geta lagt fram þingmál. Þá þurfa allar breytingar á stjórnarskrá að fara í þjóðaratkvæðagreiðslu, sem og framsal ríkisvalds. Jafnt vægi atkvæða milli landshluta er tryggt og opnað á einstaklingskjör í þingkosningum.
Minnihlutanum á þingi eru síðan veitt fáein formleg úrræði, sem minnka líkurnar á því að málþóf og önnur slík bolabrögð þyki nauðsynleg. Til dæmis getur fjórðungur þingmanna vísað lögum til úrskurðar „Lögréttu“, um hvort þau standist stjórnarskrá, og forseti þingsins þarf að hljóta atkvæði 2/3 hluta þingmanna.
Ég er fylgjandi nýrri stjórnarskrá af því ég tel grundvallarframfærslu og jöfn grunntækifæri allra vera mannréttindi sem réttlátt samfélag verður að virða.
Og þessi félagslegu réttindi verður að binda í stjórnarskrá, hvernig sem þeim verður svo framfylgt. Þetta er gert mun skýrar í nýrri stjórnarskrá en þeirri núverandi; t.d. með ákvæðum um rétt til lífs og reisnar, lífsviðurværis og félagslegs öryggis og sérstöku ákvæði um rétt til heilbrigðisþjónustu.
Ákvæði núgildandi mannréttindakafla halda sér síðan að langmestu en skerpt er á sumum þeirra og bætt við ákvæðum um frelsi fjölmiðla, menningar og lista; upplýsingarétt og gegnsæi í stjórnsýslu, netfrelsi og bann við herskyldu. Þessi ákvæði er hérumbil öll að finna í flestum bestu stjórnarskrám heims og mannréttindasáttmálum sem Ísland er aðili að, en þarf að tryggja í stjórnarskrá.
Þá tel ég nauðsynlegt að stjórnvöld hverju sinni séu skuldbundin til að virða rétt komandi kynslóða til náttúru Íslands.
Í núgildandi stjórnarskrá er hvergi minnst á náttúru eða umhverfisvernd. Í nýrri stjórnarskrá er hins vegar talað um rétt almennings á „heilnæmu umhverfi, fersku vatni, ómenguðu andrúmslofti og óspilltri náttúru“ og til að fara um landið í lögmætum tilgangi, sem og að „Nýting náttúrugæða skal haga þannig að þau skerðist sem minnst til langframa og réttur náttúrunnar og komandi kynslóða sé virtur“. Þar er líka talað um vernd dýra gegn illri meðferð og dýrategunda í útrýmingarhættu.
Þá er auðvitað átalið eitt stærsta málið – tryggð sameign þjóðarinnar yfir auðlindum landsins sem ekki eru þegar í einkaeign (sem eru nánar skilgreind þar), að leyfi til afnota skuli skilyrt við sjálfbæra þróun, koma gegn fullu (eða „eðlilegu“, í útgáfu SEN) gjaldi og leiði aldrei til óafturkallanlegs forræðis.
Þetta hefur augljósa þýðingu við forræði stjórnvalda yfir sjávarauðlindum, orkuauðlindum o.fl. og kröfu til þess að þjóðin njóti arðs af þeim í mun meira mæli en nú er.
Ég er semsagt ekki bara fylgjandi nýrri stjórnarskrá af því ég er fylgjandi nýrri stjórnarskrá, heldur vegna þess að ég tel öll þessi atriði mjög mikilvæg og æskileg fyrir okkur Íslendinga, fyrir Ísland í dag og sem grundvöllur til betri framtíðar.
Ég er fylgjandi nýrri stjórnarskrá af því ég vil tryggja skýr valdmörk og ótvíræða pólitíska ábyrgð valdhafa, af því ég vil beinna og virkara lýðræði á Íslandi; aðkomu kjósenda að stjórnmálum á milli kosninga og meira samstöðulýðræði á þingi, jafnt vægi atkvæða og möguleika á persónukjöri; gegnsæi í stjórnsýslu, upplýsingarétt og netfrelsi almennings, sannleiksskyldu ráðherra, aukið vægi þingsins og aukið aðhald við ríkjandi stjórnvöld hverju sinni. Af því ég vil tryggja félagsleg réttindi allra borgara, náttúruvernd, dýravernd, sameign þjóðarinnar yfir náttúruauðlindum og sjálfbæra nýtingu þeirra.
Að þessu undanskildu er nýja stjórnarskráin nokkurn veginn óbreytt frá núgildandi stjórnarskrá. Því hlýtur að liggja beinast við að spyrja: Eru andstæðingar hennar bara á móti nýrri stjórnarskrá af því þau eru á móti nýrri stjórnarskrá – eða eru þau á móti þessum hlutum?
