Bryndís Helgadóttir
Bryndís Helgadóttir, framhaldsskólakennari á eftirlaunum, skrifar:
Einstaklingar sem aðeins fá bætur frá Tryggingastofnun ríkisins fá 207 þúsund kr. á mánuði, eftir skatt, en ellilífeyrisþegi sem er í hjúskap eða sambúð fær 185 þúsund krónur á mánuði eftir skatt. Samkvæmt neyslukönnun Hagstofunnar þá notar einstaklingur 321 þús. kr. á mánuði til neyslu. Það vantar einfaldlega 114 þúsund krónur á mánuði til þess að ná lágmarksframfærsluviðmiði.
Undirskriftasöfnun: Mannréttindabrot eru framin á öldruðum og öryrkjum á Íslandi 2016
Spurt er þessa dagana hvort mannréttindabrot séu framin á öldruðum á Íslandi. Ástæða er því til að skoða málið. Stjórnarflokkunum þótti ástæða til þess að boða bætt kjör aldraðra og öryrkja þegar þeir tóku við völdum fyrir um þremur árum, en af óútskýrðum ástæðum þá hefur ekki verið staðið við þau fyrirheit.
Þjóðfélagið hefur ákveðið að um 67 ára aldur eigi fólk rétt á því að fara á eftirlaun. En það er smá hængur á, allt of fjölmennur hluti þjóðarinnar er með lífeyri undir fátæktarmörkum sem útilokar þá frá ásættanlegum lágmarks lífsháttum sem tíðkast í þjóðfélaginu þegar að lífeyristöku kemur.
Öldungaráð Reykjavíkurborgar stóð fyrir opnum fundi um fátækt á meðal eldra fólks í apríl síðastliðinn, þar kom fram í erindi Kolbeins Stefánssonar að samkvæmt Lífskjararannsókn Hagstofu Íslands, sem er hluti af samræmdri lífskjararannsókn Eurostat árið 2014, að um 30% fólks á aldrinum 67-75 ára á mjög erfitt, erfitt eða nokkuð erfitt með að ná endum sama, (svarhlutfallið var 71.1%, í könnun 3001 heimilis og 8842 einstaklinga).
Einnig kemur fram í þessari lífskjararannsókn Hagstofu Íslands að munur á lífeyri er eftir kyni, þar sem karlar fá 24% hærri lífeyri að meðaltali en konur og er mismunurinn nokkurn veginn sá sami í öllum aldurshópum. Er staða þjóðarbúsins það erfið að ekki er smuga t.þ.a bæta kjör eldri borgara?
Samanburður á atvinnuþátttöku aldraðra var framkvæmdur á árunum 2009- 2014 meðal OECD ríkjanna þar trónir Ísland í efsta sæti af 31 ríki bæði hvað konur og karla varðar. Hvergi á Vesturlöndum vinna eldri borgarar eins langt fram eftir aldri eins og á Íslandi og byrði samfélagsins af lífeyrisgjöldum er með allra minnsta móti. Samkvæmt niðurstöðum þá eru mest heildarútgjöld við eldri borgara innan OECD ríkjanna í Grikklandi eða 15,5% en í næst neðsta sæti er Ísland með 5,8%.
Athyglisvert er að skerðing lífeyris almannatrygginga vegna tekna lífeyrisþega af atvinnutekjum, þekkist ekki á hinum Norðurlöndunum. Í Danmörku og Finnlandi er 30% skerðing atvinnutekna eftir 490 þúsund króna frítekjumark. Björgvin Guðmundsson hefur bent á þetta og að við eigum að ganga lengra og afnema tekjutengingar með öllu, eins og Bjarni Benediktsson lofaði í kosningunum 2013, að gert yrði.
Björgvin segir einnig að í Noregi fái allir grunnlífeyri þrátt fyrir tekjur, en lífeyrir þar er 134 þús. krónur á mánuði, skattfrjáls, svipuð staða er í Danmörku og Svíþjóð, en tæplega 100 þúsund krónur á mánuði í Finnlandi. Á Íslandi er grunnlífeyrir innan við 40 þúsund krónur á mánuði. Í erindi sem Stefán Ólafsson flutti á ráðstefnu aðila vinnumakaðarins og lifeyrisjóðanna í apríl 2016, kom m.a. fram hve háar upphæðir Norðurlandaþjóðirnar verja til ellilífeyris, bóta og þjónustu við eldri borgara, sem hlutfall af vergri landsframleiðslu.
Heildarútgjöld á Íslandi árið 2013 voru 5,8%, í Noregi 8,4% nákvæmlega sama hlutfall í Danmörku, í Finnlandi 11,7% og í Svíþjóð 12.4%. Jón Daníelsson bendir á það í grein í Herðubreið er hann nefnir ,,Skattpíning hinna verst settu“, að fyrir árið 1988 þegar núverandi skattkerfi var innleitt, þá voru tekjulægstu þegnar þjóðfélagsins skattlausir, en þurfa nú að greiða talsverða upphæð í skatt.
En hvers vegna vinna eldri borgarar svona lengi á Íslandi? Auðvitað á fólk að geta unnið ef það langar og treystir sér til, en ástæður eru ýmsar. Áhrif geta verið vegna lífeyriskerfisins sem hækkar lífeyri í sumum tilfellum, ef dregið er að taka hann. Einmenningsheimili. Skerðingar. Lífeyrir getur verið það lágur að þörf sé fyrir meiri tekjur. Vinnumarkaðurinn og viðhorf í samfélaginu hafa áhrif, þó skiptar skoðanir séu til starfa og atvinnuþátttöku eldri borgara. Lífskjararannsókn Hagstofunnar skýrir að hluta hvers vegna svo hátt hlutfall eldri borgara er í vinnu eftir að formleg lífeyristaka hefst.
Fólk upplifir tekjumissi, fjárhagslegar skuldbindingar hverfa ekki, lífeyrisréttindi eru takmörkuð og einstaklingar eiga erfiðara með að ná endum saman en sambýlisfólk eða hjón.
Hópur eldri borgara er eins fjölbreytilegur og aðrir þjóðfélagshópar landsins. Þessi hópur er ekki afætur og hann hefur byggt upp velferðarþjóðfélagið sem við ættum öll að búa við í dag. Eldri borgarar njóta ekki stuðnings kjararáðs til launa og ekki hafa stjórnvöld náð að standa við gefin fyrirheit, svo lífeyrisþegar sem tök hafa á flytja nú út fyrir landsteinana til þess að geta lifað af eftirlaununum. Eigum við ekki ÖLL rétt á þeim sjálfsögðu mannréttindum að geta lifað fyrir ofan fátæktarmörk í einu auðugasta ríki veraldar?
