Eitt áhrifaríkasta graf sem ég hef séð er af tengslunum milli framleiðni og launa starfsfólks.
Reyndar er það byggt á bandarískum gögnum, og niðurstöðurnar eiga helst við það hagkerfi, en sem leiðandi afl í viðskiptalífi Vesturlanda þá gefur það okkur góða vísbendingu um eðli annarra markaðshagkerfa.
Hvað stendur í þessu grafi?
Jú, laun og framleiðni haldast svo að segja alveg í hendur alla 20. öldina. Eftir því sem þekking og tæki batna og framleiðni á hvern starfsmann eykst, þeim mun meira fær hann borgað.
En eitthvað byrjar að breytast í kringum 1970, og er farið að hafa greinileg áhrif upp úr 1980. Í dag eru þessar stærðir í engu samhengi hvor við aðra.
Þarna eru tölurnar leiðréttar fyrir verðbólgu, svo það má alveg halda því fram að kaupmáttur launa hafi staðið í stað nokkurn veginn síðan 1973. Hins vegar hefur framleiðni meira en tvöfaldast síðan þá.
Hvað gerðist?
Jú, það sem fór að breytast á þessum tíma var fyrst og fremst tvennt.
Fyrra atriðið er tölvutækni og sú sjálfvirkni sem hún leiddi af sér. Á þessum tíma byrjuðu tölvurað koma inn í efnahagslífið af einhverju ráði í fyrsta skipti og framleiðni fór að aukast mjög mikið.
Stjórnendur og eigendur fyrirtækja álitu hins vegar að þessi framleiðsluaukning væri ekki starfsfólki þeirra að þakka, ólíkt því sem áður var; þegar aukning á framleiðni var talin afleiðing af því að að fólk legði sig betur fram, lærði meira og/eða tileinkaði sér betri aðferðir. Þess vegna fannst þeim ekkert sérstaklega að þessi framleiðsluaukning ætti að skila sér á launaseðlana.
Hitt atriðið er efnahagskenningar Milton Friedman og félaga, sem trúðu því að allt sem myndi auka vegferð fyrirtækja og hluthafa, myndi á endanum vera til mestra hagsbóta fyrir þjóðfélagið í heild. Eftir því sem fjármálalífið og viðskiptalífið tók þessar kenningar upp á arma sína myndaðist sú menning að eina markmið fyrirtækis væri að skila hluthöfum sínum hagnaði. Allt annað væri gagnslaust nema að því marki sem það hjálpaði fyrirtækinu að ná þessu meginmarkmiði sínu.
Þetta graf lítur ekki jafn alvarlega út við fyrstu sýn, en þó má sjá að síðan 1970 eða svo er stöðug kúrva niðurávið, þar sem ríkasta prósentustigið eignast sífellt stærri hluta heildar-auðsins, meira að segja á kostnað næstríkustu og þriðju ríkustu prósentubilanna.
Þetta tel ég vera þróun sem getur orðið mjög geigvænleg ef ekkert er að gert.
Það gengur þvert á kenningar Friedmans um að aukin hagsæld efsta þrepsins myndi svo dreifast niður tekjustigann og jafnast út.
Ég vil að við finnum leiðir til að skera á þennan rosalega ofurgróða allra ríkasta hópsins á kostnað allra hinna. Bónusgreiðslur, hlutabréfatilboð og gullnar fallhlífar eru bara toppurinn á ísjakanum.
Peningar eru þess eðlis að þeir laða til sín meiri peninga. Sá sem er ríkur fyrir getur fjárfest, keypt tæki og ráðið fólk – sem hjálpar honum að verða enn ríkari. Hann getur líka beitt peningunum sínum til að koma í veg fyrir að samfélagið geri breytingar sem væru honum á móti skapi. T.d. getur hann haldið úti dagblöðum á stórfelldu tapi, ár eftir ár, ef það heldur á lofti málflutningi sem hentar honum.
Hann getur stutt kosningabaráttu stjórnmálaflokka sem hafa skoðanir sem eru honum þóknanlegar, og prófkjör einstaklinga sem eru honum sammála, til að hafa áhrif á stefnumótun og löggjöf sem gætu haft áhrif á hann.
Grundvallarhættan sem af þessu stafar er að við endum með þjóðfélag sem er ákaflega lagskipt; á milli þeirra ofboðslega ríku, og þeirra sárafátæku. Þeir sem eru ríkir einfaldlega eignist meira og meira af framleiðslugetunni og á endanum þurfi þeir ekki einu sinni að kaupa vinnuframlag af hinum. Ef sá punktur næst einhvern tíma, þá er skipulagi heimsins sjálfhætt.
Eins og er, þá hafa launþegar tvö vopn til að krefjast aukinnar hlutdeildar í heildar-auði samfélagsins. Stjórnmálabaráttu og verkalýðsbaráttu í formi verkfalla og þrýsti-aðgerða. Ef vinnuframlegð manneskju getur ekki keppt við framleiðni frá fyrirtæki sem stólar á gervigreind og sjálfvirkar vélar, og ekki eru aðrar leiðir til að tryggja mannfjölda heimsins örugga afkomu, þá mun fólk bylta kerfinu með hvaða ráðum sem duga frekar en að svelta í heimi sem þarfnast ekki vinnuframlags þeirra.
Við þurfum að ákveða hvernig við viljum að framtíðarsamfélag okkar sé skipulagt. Ýmsar hugmyndir hafa verið nefndar í þessu samhengi.
Sumir vilja reyna að stöðva sjálfvirknina, banna með lögum gervigreind og vélmenni, hvort sem það eru sjálfakandi bílar eða gervigreind á borð við Watson, sem getur skimað þúsundir skjala á augnabliki og sigtað út gögnin sem máli skipta.
En ef það er eitthvað sem sagan hefur sýnt okkur, þá er það að við getum ekki bannað framfarir, þær munu koma, kannski seinna eða í annarri mynd, en þróunin verður ekki stoppuð af og hún ætti ekki að vera stoppuð af. Ég myndi kalla það mun skynsamlegra að reyna að sjá hana fyrir, reyna að stýra því að hún taki sér form sem hjálpi öllum, ekki bara sumum.
Nú myndu sumir segja að starfsfólk fyrirtækja eigi engan sérstakan rétt á framleiðni-aukningu sem er til komin vegna tækniframfara. En að sama skapi eiga stjórnendur og hluthafar ekki sérstaka kröfu á þá aukningu heldur. Allt samfélagið er margfalt ríkara en fyrir nokkrum áratugum, en tiltölulega fá okkar hafa verið í þeirri aðstöðu að geta hirt megnið af þeirri aukningu fyrir sjálf sig. Litið er á vinnuframlegð sem hvern annan kostnaðarlið sem beri að halda í lágmarki til að fyrirtækið sé samkeppnishæft. Til að breyta þessu þarf lagabreytingar í mörgum löndum samtímis.
Það verður einungis gert á sviði stjórnmálanna. Þá á ég ekki við valdaklíkur að hittast í reykfylltum bakherbergjum, heldur með lýðræði og þátttöku almennings.
Við getum í sameiningu ákveðið hvernig við viljum að framtíðin líti út.
Er hægt að koma í veg fyrir stærstu glufurnar? T.d. þar sem fyrirtæki slær lán hjá móðurfyrirtæki erlendis, og lætur svo allan hagnað af rekstri hverfa upp í vaxtagreiðslur og borgar engan skatt? Alveg öruggt.
Er hægt að gera ríkari kröfur um opið eignarhald? Svo það sé öllum ljóst hver eigi fjölmiðla, banka, eignarhaldsfélög og annað, og þá hvernig hagsmunir þeirra tengjast? Mjög sennilega.
Er hægt að endurtengja afköst við laun? Það er óskandi, en ef bara eitt lítið ríki gerir það, þá er auðvelt fyrir fyrirtæki að fara annað. En við eigum að reyna að finna leið til að koma því við.
Sumir hafa nefnt borgaralaun sem lausn á vandanum, ég hef enn ekki sannfærst um að það sé lausnin. Þó er mjög mikilvægt skref að rannsaka það.
Arðgreiðslur til sumra fyrirtækja eru í engu samhengi við launin sem þau borga starfsfólki sínu. Panamaskjölin hafa sýnt að þeir sem mest eiga fela helst ágóðann þar sem þeir þurfa hvað minnst að borga af honum, svo sem allra minnst skili sér til baka í samfélagið.
Ég tel að okkar stærsta verkefni sé að finna viðunandi lausn á vandamálinu sem ofur-auðsöfnun er, og hvernig hægt sé að koma í veg fyrir að hún leiði til algjörrar tvískiptingar heimsins.
Þetta er ekki auðvelt vandamál, það er engin töfrakúla sem leysir það í einu einföldu skrefi, allar slíkar yfirlýsingar væru lýðskrum.
Upphafið að því sem þarf að gera er þó augljóst. Ný stjórnarskrá er forsenda þess að við fáum stjórnkerfi sem er í stakk búið til að takast á við þetta vandamál. Breytingar á útdeilingu kvóta eru fyrst skref í að draga úr ofurgróða fárra til hagsbóta fyrir allt samfélagið.
En allra fyrsta skrefið er að við þurfum að losna við það fólk undan stýrinu sem hefur hagsmuni af því að loka augunum fyrir þessu vandamáli eins lengi og mögulega er hægt, á meðan þau og þeirra vinir fylla vasana.
(gröf eru fengin hjá Economic Policy Institute, http://www.epi.org/ og Curry County Democrats http://currydemocrats.org/ )
