Greinin birtist fyrst í síðasta tölublaði tímaritsins MAN og er endurbirt hér með góðfúslegu leyfi.
Tara Margrét Vilhjálmsdóttir, félagsráðgjafi MA og stjórnarmeðlimur í Samtökum um líkamsvirðingu, skrifar:
Hefurðu einhvern tímann heyrt orðatiltækið um að líkaminn sé musteri sálarinnar?
Ég held að við höfum flestöll heyrt það margoft og yfirleitt í tengslum við einhverskonar heilsu/megrunarátak. Þegar ég hugsa um musteri hugsa ég um eitthvað sem er fallegt og heilagt. Ég skildi þetta orðatiltæki aldrei almennilega því að meirihluta lífs míns hefur líkami minn verið mér sem fangelsi.
Ég var 11 ára þegar ég fór á fyrsta unglinganámskeiðið mitt hjá þekktu megrunargúrú. Það gekk út á spinning, að læra að telja hitaeiningar og halda matardagbók. Sá sem missti flest kíló stóð uppi sem sigurvegari. Hljómar kunnuglega?. 12 ára fór ég á fæðubótaefniskúr og tyggði bara eina máltíð á sólarhring. 13 ára fékk ég undanþágu hjá þekktri líkamsræktarstöð vegna ungs aldurs til að sækja „átaks“-námskeið á þeirra vegum. Þau urðu alls þrjú talsins, að mig minnir. Þar vorum við reglulega teknar afsíðis inn í lítið herbergi þar sem við vorum vigtaðar, potaðar og mældar frá toppi til táar. Við lok eins námskeiðisins kom í ljós að fituprósentan hafði ekkert færst úr stað hjá mér yfir þessa tvo mánuði sem ég sótti námskeiðið. Þjálfarinn horfði á mig, ekki með vorkunnaraugum, heldur með fyrirlitningu. Hvað ég væri nú að gera á þessu námskeiði ef ég tæki því ekki alvarlega?! Þarnæst benti hún mér á að leita til næringarfræðings. Ég var niðurbrotin, búin að pína mig og pynta til að ná árangri. Heimtaði aðra mælingu viku seinna. Þá kom í ljós að ég hafði náð mestum árangri af öllum konunum á námskeiðinu. Kannski truflaði tíðahringurinn, eða þá að þetta fitumælingartæki var algjört drasl. Ég hallast að síðarnefndu útskýringunni.
Þambaði vatn til þar afvelta
Unglingsárin fóru ekki í að stelast út á kvöldin og hanga með krökkunum. Nei, ég fór í fjölpallatíma eins oft og ég gat því þar brenndi maður víst flestum hitaeiningum. Þegar ég var 14 ára hringdi ég rétt fyrir páska í Nóa Síríus. Fékk eftir krókaleiðum samband við næringargæjann þeirra sem gat upplýst mig um fjölda hitaeininga í 100 gr. Stundum þambaði ég svo mikið vatn að ég lá afvelta í sófanum. Ég hafði nefnilega heyrt að vatn hefði hreinsandi áhrif og ímyndaði mér einhvern veginn að ég myndi pissa fitufrumunum út með vatninu. Á hverju kvöldi fletti ég Victoria´s Secret bæklingi sem hafði fylgt með ilmvötnum sem ég hafði látið senda til mín. Ég grannskoðaði fótósjoppaða líkama fyrirsætanna og lofaði sjálfri mér að einhvern daginn yrði ég alveg eins og þær.
Af hverju? Jú, vegna þess að frá því ég man eftir mér hafði ég fengið að heyra það beint og óbeint frá samfélaginu að ég gæti aldrei öðlast hamingju, vellíðan eða liðið vel í eigin skinni nema að vera grönn. Allt lífið sem lá fyrir fótum mér var dæmt til að mistakast ef ég lifði því í feitum líkama. Og samfélagið tók fullan þátt í þessu með mér. Ég fékk bara ein skilaboð; feitir líkamar væru með öllu óásættanlegir og það væru engin meðul of öfgafull til að ná fram grönnum líkama. Ef að þið haldið að hlutirnir hafi lagast frá því að ég hóf megrunarferil minn fyrir 18 árum skjátlast ykkur hrapallega. Íslensk rannsókn frá árinu 2007 sýndi að af 6.346 nemendum í 9-10. bekk hafði þriðjungur farið í megrun að minnsta kosti einu sinni yfir árið. 80% íslenskra kvenna á aldrinum 18-79 ára eru óánægðar með líkama sinn. Þessi viðhorf eru alveg jafn gild í dag og þau voru þá. Helsti munurinn er sá að fyrir nokkrum árum uppgötvaði megrunarbransinn að markaðssetningin þeirra næði einungis til helmings mannkynsins og ákváðu að bæta úr því. Líkamsmynd drengja hefur farið dalandi undanfarin ár.
Endaði á BUGL með lystarstolsgreiningu
Að fara í megrun er helsti áhættuþátturinn fyrir þróun átraskana. Ég byrjaði að svelta mig og kasta upp eftir máltíðir í kringum 16 ára. Fór með greiningu um lystarstol inná BUGL og seinna á fullorðinsgeðdeildina. Meðferðaraðilarnir reyndu mikið að fá mig ofan af „ranghugmyndunum“ sem ég hafði, og sem eru einn fylgifiskur átraskana. Þessar hugmyndir voru þær sem ég taldi upp hér að ofan; að ég gæti aldrei öðlast hamingju, vellíðan eða liðið vel í eigin skinni nema að vera grönn. Þegar ég var feit voru þessar hugmyndir almenn skynsemi og áttu að hvetja mig til dáða. Hræsni og tvískinnungur þeirra fullorðnu, sem höfðu allt mitt líf hvatt mig til að öðlast þann líkama sem ég hafði loksins pínt mig til að ná, gerði mig enn ómóttækilegri fyrir meðferð. „Þið fenguð loksins það sem þið vilduð og það er engin leið að snúa við núna“, hugsaði ég. Ótti við líkamsfitu (hvort sem hann stafar af heilsufarslegum ástæðum eða öðrum) og slæm líkamsmynd og átraskanir eru tvær hliðar á sama peningnum. Þú getur ekki barist gegn slæmri líkamsímynd en á sama tíma tekið þátt í stríði gegn líkömum sem teljast ekki fallegir samkvæmt nútíma stöðlum. Það er nefnilega alveg sama hvernig þú snýrð dæminu, hvernig þú fettir það og brettir og reynir að réttlæta stríðið með heilsufarsáhyggjum og að það snúist ekki um útlit; ef að heilbrigði fæst einungis með grönnum líkama snýst þetta alltaf um útlit, punktur. Don´t kid yourself.
Langtíma þyngdartap tálvon
Svo fór að líkami minn fór að berjast gegn hungursneyðinni sem ég hafði lagt á hann. Samvægi (homeostasis) er hugtak sem við lærðum öll um í grunnskóla. Það gengur út á að líkaminn vinni að því nótt og dag til að halda ýmsum gildum, eins og blóðkornum og hitastigi, innan ákveðinna marka. Ef að gildin fara út fyrir þau mörk þá berst hann gegn því og reynir hvað hann getur að færa gildin aftur innan marka. Við tökum þessa reglu góða og gilda, þetta er náttúrulögmál. Nema þegar um er að ræða þyngdartap. Þá getur þetta feita fólk bara kennt eigin leti, græðgi og skorti á sjálfsstjórn um. Feitt fólk hefur farið í langflestar megranirnar og háð langflestar barátturnar við eigin líkama. Aginn, viljinn og sjálfstjórnin sem það felur í sér er stórkoslegur, þó að honum sé ekki beint í rétta átt að mínu mati. Þessu fólki misheppnast ekki heldur er það megrunin sjálf sem bregst þeim. Endurteknar rannsóknir sýna að langtíma þyngdartap umfram nokkur kíló er tálvon. Við getum ekki breytt náttúrulögmálum alveg sama hvað við reynum mikið.
Fitufræði, fitufælni og fitufordómar
Árið 2010 kynntist ég nýjum hugmyndum og nálgunum að heilsufari og þyngd. Ég kynntist hugmyndum um fitufælni og fitufordóma og hvernig þessi öfl viðhalda óbreyttu ástandi og þjóna iðnaði sem veltir tugmilljónum bandaríkjadala árlega í Bandaríkjunum einum. Ég hætti að túlka kerfisbundna mismunun sem svo að það væri eitthvað líkama mínum, heldur sem svo að það væri eitthvað kerfinu. Og ég fór að tala gegn því, ég hóf raust mína og valdefldi sjálfa mig og aðra í leiðinni. Ég fræddi mig og kafaði ofan í fitufræði (fat studies), sem er vísindaleg og gagnrýnin nálgun að hefðbundinni orðræðu um fegurð, heilsu og líkama. Ég skrifaði pistla í blöðin og á netið, kynntist flottum kjarnakonum og stofnaði með þeim Samtök um líkamsvirðingu, tók mér árshlé frá námi til að gera samfélagslega greiningu á fitufælni og fordómunum sem fylgja henni og fór að skora á þær samfélagslegu reglur sem settar eru á feitt fólk svo það fái viðurkenningu.
Að vera feitur í fituhatandi samfélagi
Sjáðu til, „góða“ feita fólkið á að hata líkama sinn. Það á að gera allt sem í þeirra valdi stendur til að minnka hann. Eins og áður hefur komið fram er það talið gott og gilt að beita öllum aðferðum hvort sem það er kerfisbundið svelti, að víra kjálkana saman, að koma tæki fyrir í maganum á þér sem hjálpar þér að uppfylla helsta greiningarviðmið lotugræðgi eða að taka lyfseðilskyld lyf sem hjálpa þér kannski að missa 5-10 kíló en auka líkur á „offitutengdum kvillum“, eins og háum bróðþrýstingi. Átraskanir sem geta haft í för með sér þyngdartap eru réttlætanlegar ef þú ert feitur. Átraskanir sem gera það ekki, eins og lotuofátsröskun, eru ógeðslegar. Því lengra sem við göngum í megrunartilraunum okkar og því opinskárri sem við erum með að við “þurfum að fara að taka okkur á”, því meira samfélagslegt samþykki hljótum við. Þessvegna tekur svo margt feitt fólk ómeðvitað virkan þátt í eigin kúgun, það er að reyna að fá viðurkenningu innan samfélags sem kallar það afskræmi , faraldur sem þurfi að útrýma og háir stríð við það á hverjum degi. Það þarf enga háskólagráðu í sálfræði til að sjá að slík framkoma sé harla ólíkleg til að stuðla að betri líðan og hegðun. Og allt er þetta gert í nafni „heilsu“. Heilsa er svo miklu víðtækara hugtak en bara blóðþrýstings- og blóðsykursgildi. Læknavísindin eru sífellt að bera meiri kennsl á samverkan huga og líkama, og hvað andlegi hlutinn hefur mikil áhrif á þann líkamlega. Að vera feitur í fituhatandi samfélagi, að vera óánægður með líkama sinn er að mínu mati með mestu streituvöldum í nútíma samfélagi.
Aldrei verið heilbrigðari eða hamingjusamari
Um leið og ég svipti hulunni af þessu sjúka samfélagi okkar fór ég raunverulega að ná bata. Ég fór að sjá líkama minn í öðru ljósi, ég fór að setja hann og reynslu mína í samhengi við þá menningu og þau gildi sem við búum við. Og ég hætti í megrun. Ég hætti að reyna að breyta líkama mínum og einsetti mér að byrja að hugsa vel um hann og elska. Ég áttaði mig nefnilega á því að sú margtuggna klisja um við hugsuðum best um það sem okkur þykir vænst um væri sönn. Ég hætti að lúta utanaðkomandi reglum um hvað, hvenær og hve mikið ég ætti að borða og fór í staðinn að hlusta á merki líkamans. Mataræði mitt í dag einkennist af mesta jafnvægi sem ég hef nokkurn tímann upplifað. Ég fór að hreyfa mig án þess að einblína á brennslu hitaeininga og naut þess í staðinn að finna fyrir vellíðaninni og styrknum sem líkamleg hreyfing á að færa okkur. Ég hefði aldrei getað ímyndað mér ávinninginn sem felst í því við að hreyfa mig í öðrum tilgangi en að refsa sjálfri mér fyrir meintar syndir mínar. Ég fór að klæða mig eins og ég vildi þrátt fyrir reglur um hverju feitar konur mega klæðast og hverju ekki. Ég fór að vera ánægð með líkama minn og var óhrædd við að segja það. Með öðrum orðum, þá óhlýðnaðist ég reglunum sem feitu fólki eru settar. Og ég hef aldrei nokkurn tímann verið heilbrigðari á líkama og sál. Ég hef aldrei verið jafn hraust. Ég hef aldrei verið hamingjusamari né með meira sjálfstraust. Ég hef aldrei átt í jafn jákvæðu og sterku sambandi við líkama minn. Sjálfs- og líkamsmynd mín hefur aldrei verið jafn góð.
Afhjúpaði kjaftæðið
Loforðin sem megrunariðnaðurinn gaf mér rættust ekki fyrr en ég gaf skít í, og skoraði á hann. Ég afhjúpaði kjaftæðið. Og ég mun halda því áfram, fyrir sjálfa mig og aðra. Það á nefnilega ekki að reynast neinum jafn erfitt ferli að byrja að elska og hugsa vel um líkama sinn, og það á enginn að þurfa að bera svona mörg ör á sálinni að ferlinu loknu. Ég stend í mannréttindabaráttu. Að líða vel í eigin skinni er grunnþörf, undirstaða fyrir flest allt í lífi okkar. Án þeirrar tilfinningar getum við aldrei orðið heil.
Fyrir nokkrum dögum vaknaði ég og varð aftur hugsað til orðatiltækisins um að líkaminn sé musteri sálarinnar. Og það var mögnuð upplifun að uppgötva að ég skildi loksins hvað það þýddi.
