Eitthvað er ekki í lagi í sambandi og sambúð þeirra Róberts sjómanns og Helgu sjúkraliða; hann er með fortíðarbagga sem böggar og hefur augljóslega gert hann að þeim einræðisherra sem hann er – líf þeirra beggja snýst í kringum hann, hún þjónar til borðs – það dylst engum í kostulegri borðsenu – og væntanlega sængur líka, eða svo er að minnsta kosti gefið í skyn. Þau eru barnlaus og það er hún sem er óbyrja en hann hefur sætt sig við það og er bara ánægður með hlutskipti þeirra beggja, enda á hann sinn bát og meðan hann getur dottið í það, farið á tónleika með Bubba og stjórnað vini sínum kennaranum, æskufélaganum Antoni, þá finnst honum hann hafa fullkomið vald á sinni tilveru og lífið bara harla gott.
Meinið er að hún er óánægð. Hún vill barn. Og hún sér til þess að fá það, án hans vitundar. Og auðvitað er fjandinn laus – tilveru hans er ógnað, því barnið er ekki hvaða barn sem er, það er sótt í hans eigin bernsku, það er hluti af honum sjálfum og nærvera þess ræðst beinlínis á undirstöður þess feluleiks sem hann er í, því hann og Anton eiga sér sameiginlegt leyndarmál sem er vistheimilið og það, sem þar gerðist.
sending
Ekki skal uppljóstrað frekar um söguþráð verksins, sem um margt er slungið og vel samið af Bjarna Jónssyni, sem hefur fyrir löngu skipað sér á sess sem eitt okkar helsta nútímaleikskáld. Þó fer ekki hjá því að ýmislegt hefði ég viljað sjá öðruvísi þegar á handritsstigi í þessu verki. Reyndar nefnir höfundur það sjálfur í ágætu viðtali í leikskrá og einfaldast í vitna í hans eigin orð um stöðu íslenskra leikskálda samanborið við erlend starfssystkin þeirra: „Við búum auðvitað við þennan halla hér, að ný erlend verk sem rata á íslenskt leiksvið eru yfirleitt þrautprófuð.“ Og hér er að finna, hygg ég, ástæðu þess að Sending virkar eins og ofurlítið ófullburða – það er víða hægt að benda á staði þar sem hefði verið hægt að pússa aðeins betur, snurfusa og snyrta söguþráðinn og þróun hans.
En það ber þó í réttlætis nafni lítið á þessum göllum, ef galla skyldi kalla. Kannski vegna þess að höfundur – og þá væntanlega leikstjóri, listrænir stjórnendur og leikhópur einnig – gerir sér svo vel grein fyrir þessum ágalla á íslensku leikhúsi, að telja sig ekki hafa efni á að leyfa íslenskum leikskáldum að þróast, þroskast og dafna, hvað sem líður smæð markaðar og því öllu.
Það ber lítið á því í sýningunni sjálfri að verkið hefði mátt vinna betur og má þakka það meðvitaðri vinnu leikstjóra og listrænna stjórnenda og þeirra trú á verkið, sem og vinnu leikaranna og þeirra trú á karakterana og erindi þeirra á sviðið! Þar er unnið faglega og fallega og hefur hver unnið til sóma fyrir sitt!
En það kemur þó ekki í staðinn fyrir það að leikhúsið sjálft gefi höfundinum og verki hans færi á þeirri þróunarvinnu sem þarf til að fullbúa handrit fyrir þá listrænu vinnu sem síðan þarf til að skapa heildstæða sýningu.
Reyndar er einn löstur á verki höfundar, sem nauðsyn hefði verið að lagfæra fyrir frumuppfærslu verksins. Karakter Róberts sjómanns er vel skapaður – hann á sér fortíð, sem kemur smám saman í ljós og veldur straumhvörfum í framvindu verksins. Allt er það í samræmi við þær reglur sem gilda um hið “well made play”, svo notað sé hugtak úr fræðunum. Hitt þykir mér miður, að karakter Helgu, spúsu hans og sambýliskonu, er fátækari þegar kemur að forsögu og skýringum á hvötum hennar og gerðum. Hún er óbyrja, já, hún þráir barn, já, en þar með er látið gott heita. Það virkar þó í þessari sýningu, því þannig eru áherslur leikstjóra og leikara og í sjálfu sér ekki nema gott um það að segja. En hefði ekki dramað orðið mun meira spennandi ef Helga hefði átt sér sögu eins og Róbert, og leyndarmál, sem hefði opinberast smátt og smátt og dregið dilk á eftir sér? Mér finnst það draga úr mætti verksins og gera það karlægara; hitt hefði orðið meira samfélagsdrama og hefði sennilega sýnt bæði kynin úr þessari lægri stétt samfélagins sem leiksoppa – og þá hefði orðið meira úr vistheimilisdramanu en raun varð og sem segir í leikskrá að hafi nú þrátt fyrir allt verið einn megintilgangur verksins.
Hvað um það – vonandi gefst höfundi færi á að fara yfir verk sitt með reynsluna af þessari frumuppfærslu og vonandi ber Sendingu gæfu til að rata aftur fljótlega á svið svo unnt sé að prófa fleiri fleti á söguþræði og framvindu. Gott getur ávallt orðið betra.
Því það er heildarniðurstaða mín: Sending er góð sýning, þótt dregin hafi verið fram ákveðin atriði sem mér finnst að ekki megi gleymast í íslensku leikhúsi. Og það gerir hvern áhorfanda að betri áhorfanda að vera meðvitaður um þá möguleika, sem felast í hverju því handriti, sem að lokum ratar á svið eftir miklar vangaveltur bakatil í leikhúsinu, þar sem engir áhorfendur sjá.
sending
Hér eru fyrst og fremst tveir sigrar unnir svo ekki verður um efast: Leikmynd Grétars Reynissonar er hrein snilld. Skáparnir hans, sem geyma allt, sem varðar söguna og sem allt er sótt í til að þróa framvindu sögunnar gera leikmyndina óhugnanlega lifandi – það er varla að maður þori að opna eldhússkáp heima hjá sér eftir að hafa séð Sendingu, af ótta við að eitthvað fortíðardrama sem maður sjálfur vill fela, hrynji ekki í fangið á manni. Í leikstjórn og leik er þessari leikmynd fylgt eftir á svo látlausan og sjálfsagðan hátt að unun er að og það má að sönnu tala um samleik leikara og leikmyndar! Klínísk lýsing Björns Bergsteins Guðmundssonar gerði sitt til að festa óhugnaðinn í sessi og gera söguna að sálfræðidrama áhorfenda einnig! Þannig vinnur gott leikhús! Og ekki má gleyma að nefna í því samhengi búninga Stefaníu Adolfsdóttur, sem studdu svo fullkomlega við og mynduðu spennu þegar þurfti – klæðnaður Elmu Stefaníu braut upp myndina á sjómannsheimilinu þannig að á ögurstundu var maður ekki viss um hver María raunverulega var – fulltrúi barnaverndarnefndar? Móðir Franks og kærasta úr fyrra lífi Róberts? Þarna svarar hver áhorfandi fyrir sig, en sjónarhornið er spennandi og vel borið fram.
Mörtu Nordal hefur trúlega verið nokkur vandi á höndum að finna rétta jafnvægið í þessa sýningu. Það er margt, sem varast þarf, til þess að ekkert fari forgörðum í viðkvæmri sögu. Sagan fjallar um samband fullorðinna við barn – og það eitt sér vekur ákveðinn vanda, sem leikstjóri þarf að taka afstöðu til – og svo er barnið ekki einhlítt heldur margrætt og leitað til fortíðar til að varpa ljósi á nútíðina og allt hlýtur þetta að krefjast afstöðu í leikstjórn og framsetningu. Marta vinnur úr þessu ákaflega snyrtilega leikstjórnarlínu, sem er fyllilega samkvæm sjálfri sér, þótt ég leyfi mér að spyrja hvort ekki hefði mátt ganga ívið lengra – í samræmi við þær athugasemdir sem ég geri fyrr í þessum dómi.
En það eru vangaveltur sem má lengi leika sér að og breyta ekki því að leikstjórn Mörtu er vönduð og gerir það sem öll góð leikstjórn á að gera þegar á botn er hvolft: styðja við leikarana og leiða þá áfram í framvindu sögunnar.
sending
Það er engum blöðum um að fletta að Þorsteinn Bachmann vinnur leiksigur í hlutverki hins einstrengingslega og þurrprumpulega Róberts sjómanns. Þessi hrjúfi karakter verður í höndum Þorsteins að raunverulegum manni með öllum þeim veikleikum og styrk sem hugsast getur. Styrkur þessa manns er að hann hefur tekið afstöðu sem hjálpar honum að komast af í harðri og vondri veröld, veikleiki hans er að sjá ekki að veröldin er ekki öll hörð eða vond. Þorsteinn leikur á alla strengi skalans og gerir Róbert að klassískum karakter á íslensku leiksviði – þarna er kominn sjómaðurinn sem við þekkjum, hinn ómenntaði alþýðumaður með allt sitt andlega hafurtask og við hristum hausinn yfir honum, við vitum að það þýðir ekkert að tjónka við honum af því hann veit sko hvernig hlutirnir eru – og okkur þykir svo ósegjanlega vænt um hann af því hann er eins og hann er og hann sækir fiskinn í soðið handa okkur. Og Bubbi Morthens er hans maður!
Öllu þessu skilar Þorsteinn óaðfinnanlega! En hann er ekki einn á sviðinu: honum dugir hvorki meira né minna né tveir mótleikarar – eða hér á raunar betur við að segja meðleikarar; þau Kristín Þóra Haraldsdóttir og Hilmar Guðjónsson í hlutverkum kærustunnar og æskuvinarins. Þau sækja að Róberti, staðfastlega og án nokkurrar linkindar og krefja hann um manneskjulega afstöðu – hér skal ekki upp ljóstrað hvernig fer! – svo úr verður drama sem við þekkjum svo ákaflega vel úr íslenskum veruleik. Það var meira að segja talað um það í hléi meðal áhorfenda. Er hægt að fara fram á meira?
Ónefnd er Elma Stefanía Ágústsdóttir í litlu hlutverki, sem hefur þó afgerandi þýðingu og merkingu fyrir framvindu sögunnar. Elma Stefanía skilar því vel frá sér og leikur hennar bendir til – eins og nefnt hefur verið – að ef til vill hefði mátt gera meira úr hlutverkinu af hálfu höfundar, en ekki skal talað meira um það.
sending
Þá er ónefndur sá, sem allt snýst um: Sendingin sjálf, hinn tíu ára hnokki Frank, sem birtist eins og skratti úr sauðarlegg á heimili Róberts og Helgu og kemur öllu dramanu af stað. Þetta er langt frá því að vera auðvelt hlutverk. Þessi drengur þarf að vaxa þannig að hann klári það af að vera á þessu heimili meðan uppgjör á sér stað og hann þarf að lifa af verkið heill, óskiptur til loka – því hann er ekki bara karakter í þessu drama, hann er líka hluti af okkur, sem á horfum og verðum að taka afstöðu til þess hvernig fer.
Í stuttu máli vinnur Árni Arnarson ekki síðri leiksigur en hinir fullorðnu leikarar í krafti hógværrar framgöngu og fallega lagðrar leikstjórnar sem forðast alla tilfinningasemi. Snyrtilega gert og til fyrirmyndar – og verður til þess að lokaorð mín verða þau að hvetja fólk til að sjá Sendingu – hún er nefnilega til okkar allra. Enginn nefndur, enginn gleymdur!
Borgarleikhúsið: Sending
Höfundur: Bjarni Jónsson
Leikstjóri: Marta Nordal
Leikmynd: Grétar Reynisson
Búningar: Stefanía Adolfsdóttir
Lýsing: Björn Bergsteinn Guðmundsson
Tónlist & hljóð: Guðmundur Vignir Karlsson
Leikarar: Þorsteinn Bachmann, Kristín Þóra Haraldsdóttir, Hilmar Guðjónsson, Elma Stefanía Ágústsdóttir, Árni Arnarson.
