Sterlingspundið hefur ekki verið veikara gagnvart Bandaríkjadal síðan 1985 og ekki veikari gagnvart íslenku krónunni síðan í maí árið 2008, skömmu fyrir bankahrun. Pundið er nú veikara en fyrst eftir Brexit-þjóðargreiðsluna. Þetta kemur fram í Morgunblaðinu í dag.
Þessi staða er talsverð áskorun fyrir íslenskan sjávarútveg en Bretland er einn helsti markaður Íslendinga. Theresa May, forsætisráðherra Bretlands, hefur nú kynnt dagsetningu fyrir upphaf Brexit-samningaviðræðna við Evrópusambandið. Við formlega tilkynningu Breta um úrsögn úr Sambandinu hefjast samningaviðræður milli Bretlands og Evrópuríkjanna sem ljúka verður á tveimur árum.
Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi kölluðu strax daginn eftir Brexit, eftir því að viðræður milli íslenskra yfirvalda og breskra um fríverslunarsamning og tilhögun viðkipta landanna á milli myndu hefjast.
Jens Garðar Helgason, formaður Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, segist ekki klár á stöðu samningaviðræðna Íslands og Bretlands í kjölfar Brexit. „Við höfum að minnsta kosti ekki fengið neinar fréttir. Ég held að Bretarnir séu bara enn þá að átta sig á því hvernig þeir ætla að hafa þetta og eru bara í þessu ferli. Ég held að Bretarnir sjálfir séu bara ekki komnir svo langt.“ Hann segir lækkun pundsins erfiða sjávarútveg og að hann geri ráð fyrir því að minni áhersla verði hjá söluaðilum á að auka útflutning til Bretlands á næstunni. Hins vegar sé Bretland sögulega mjög mikilvægur markaður fyrir íslenskan sjávarútveg og verði áfram. Þar spili meðal annars inn hve mikilvægur hluti fiskneyslu sé í landinu.
„Við höfum í rauninni enga afstöðu til þessa máls en hins vegar er það svo að það er ákveðið áhyggjuefni þessi óvissa sem skapast í tengslum við Brexit,“ sagði Karen Kjartansdóttir, upplýsingafulltrúi Samtaka fyrirtækja í Sjávarútvegi, SFS, við Kvennablaðið í maí síðastliðnum eða nokkrum dögum eftir að breskur almenningur hafði kosið að segja sig úr sambandinu. um áhrif útgöngu Breta á íslenskan sjávarútveg. Þjóðaratkvæðagreiðsla um stöðu Bretlands sem meðlimaþjóð í Evrópusambandinu fór fram 23. maí. „Við erum mest stressuð fyrir því hvernig gengið þróast og tollar. Óvissuástand er alltaf vont og hvað þá þegar risavaxnir markaðir eins og Bretland eru í húfi,“ sagði Karen við sama tækifæri.
Gengislækkun pundsins í bland við styrkingu krónunnar er þó nokkuð meiri en séð var fyrir. – Hver er staðan gagnvart ykkur núna í kjölfar þessar miklu veikingar? „Staðan er þannig núna að það hefur verið svolítið mismunandi, skilst mér heyrandi á söluaðilum, það hefur gengið misvel að sækja verðhækkanir inn á markaðinn til þess að vega upp á móti þessari veikingu pundsins. Við sjáum núna síðast t.d. aðgerðir í Þorlákshöfn, uppsagnir hjá Frostfisk, þær eru meðal annars vegna veikingar pundsins og styrkingu krónunnar. Þessi styrkingafasi og að ég tali nú ekki um pundið sem er gjaldmiðill stærsta markaðs Íslendinga með sjávarafurðir – Bretland er 48 milljarða króna markaður á síðasta ári – þetta hefur gríðarlega mikil áhrif. Það eru auðvitað umtalsverð áhrif af því þegar gjaldmiðill eins og pundið veikist um fjórðung á stuttum tíma,“ segir Jens.
Helsta viðskiptaland Íslands
Bretland er eitt helsta viðskiptalands Íslands og mikilvægasti markaðurinn fyrir íslenskar sjávarafurðir. „Markaðurinn nam tæplega 50 milljörðum króna á síðasta ári. Þá eru Bretar stærsta viðskiptaþjóðin þegar kemur að ferðaþjónustu hér á landi. Áhrif í efnahagsmálum landsins gætu því orðið töluverð vegna áhrifa þjóðaratkvæðagreiðslunnar,“ segir á vef SFS. Í Morgunblaðinu í dag kemur fram að útflutningsverðmæti Íslands til Bretlands hafi dregist saman um 16% sé miðað við verðmæti í krónum á tímabilinu. „ Ég er alveg viss um að söluaðilar á íslenskum sjávarafurðum eru að skoða aðra möguleika ef veikingafasinn á pundinu verður eins hann er. Það kæmi mér ekki á óvart ef söluaðilar sem hafa verið sterkir á Bretlandi eru ekki með eins mikla áherslu á Bretland núna og áður. Það kæmi mér ekki á óvart.“
Í minnisblaði Seðlabanka Íslands sem birt var á föstudag en afhent ríkisstjórn Íslands á miðvikudag er farið yfir möguleg áhrif á íslenskan efnahag. Bent er á að á síðasta ári voru fluttar vörur til Bretlands fyrir tæplega 73 milljarða eða sem nam tæplega 12% af vöruútflutningi ársins. Stærstur hluti þessa útflutnings eru sjávarafurðir en í fyrra voru fluttar um 48,5 ma.kr. eða sem nemur 18% af öllum sjávarvöruútflutningi ársins 2015.
– Seðlabankinn lagði áherslu á að fyrirtæki sem væru mjög háð Bretlandi gerði tilraunir í þeirri stöðu sem er komin upp til þess að leita á aðra markaði. Þú heldur sem sagt að sjávarútvegur hafi ef til vill gert það? „Já mér þykir það nú ekkert ólíklegt. Ég hugsa að menn hafi aðeins reynt að minnka vægi Bretlands og auka þá sölu á aðra markaði þar sem veikingin hefur ekki orðið jafn mikil og á pundinu.“ – Staðan er í raun sú að fátt bendir til þess að pundið sé að fara að styrkjast á næstunni. Er einhver munur á skammtímaáætlun SFS og þá langtímaáætlun? „Í áratugi hefur Breski markaðurinn verið alveg gríðarstór markaður. Mig minnir t.d. að það séu á milli 250 til 300 McDonald staðir í Bretlandi en tólf þúsund ‘Fish & Chips’ staðir. Þeir hafa gríðarlega langa og mikla hefð fyrir fiskneyslu og kaupum á fiski frá Íslendingum. Til lengri tíma held ég að Bretland verði alltaf mjög mikilvægur markaður fyrir Ísland. Hvernig menn bregðast við tímabundnu ástandi hvort sem það varir í eitt eða þrjú ár þá held ég að menn muni bara reyna að aðlaga sig því ástandi. Menn munu reyna þó að halda viðskiptasamböndum á Bretlandi en leggja líklega minni áherslu á að sækja inn á Bretland með aukið magn á meðan ástandið er svona. Á meðan pundið er svona veikt þá reyna menn væntanlega að sinna öðrum mörkuðum.“
Um 20% vægi
„Vægi Bretlands í vöruútflutningi frá Íslandi hefur minnkað frá því á fyrri hluta tíunda áratugarins þegar það var rúmlega 20%,“ segir í minnisblaðið Seðlabankans. „Gera má ráð fyrir að gengi pundsins verði lægra en ella gangi Bretar úr ESB eins og sveiflur í gengi pundsins í takt við skoðanakannanir sýna. Það er hins vegar erfiðara að spá fyrir um það hversu mikið gengið muni lækka og hversu lengi það héldist lágt. OECD gerir í sínu mati ráð fyrir því að pundið lækki um 10% gagnvart Bandaríkjadal um mitt árið en að það styrkist nokkuð aftur, verði 6% lægra árið 2017 en það er í grunndæminu og 4% lægra frá árinu 2018. Beinustu áhrifin á íslenskan þjóðarbúskap af gengislækkun pundsins yrðu því lægra verð en ella í krónum fyrir íslenskan útflutning til Bretlands.
Hin hliðin á gengislækkun pundsins gagnvart öðrum alþjóðlegum myntum er hins vegar hækkun á þeim myntum. Það ætti að skila sér í að verð útflutnings til þeirra myntsvæða verður hærra en ella í íslenskum krónum. Þannig er því ekki gefið að gengislækkun pundsins muni hafa neikvæð áhrif á viðskiptakjör landsins þótt væntanlega hafi hún neikvæð áhrif á afkomu þeirra fyrirtækja sem selja til Bretlands. Þar sem formleg útganga Breta tekur gildi með einhverri töf ættu útflytjendur þó að hafa ráðrúm til að beina viðskiptum sínum á aðra markaði telji þeir það hagkvæmara,“ segir í minnisbréfi Seðlabankans.
Minnkandi hagvöxtur, veikara pund og tollamál
Spár Efnahags- og framfarastofnunar Evrópu, OECD, gera ráð fyrir minnkandi hagvexti í Bretlandi vegna útgöngu Bretlands. Miðað við mat Seðlabanka Íslands telur Hallveig Ólafsdóttir, hagfræðingur Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi, að það megi reikna með tæplega tveggja milljarða króna samdrætti á ársgrundvelli á Íslandi vegna lakari hagvaxtar í viðskiptalöndum okkar. Þar sem hér er um langvarandi aðgerð að ræða þá er núvirt tap því líklegast mikið hærra. Eins ef horft er til veikara punds sem hefur bein áhrif á kaupmáttinn í Bretlandi.
„Hluti þeirrar óvissu sem ríkir um möguleg efnahagsleg áhrif útgöngu Bretlands úr Evrópusambandinu stafar af því að ekki er vitað hvert fyrirkomulag tollamála við ESB verður eftir formlega útgöngu Breta og líklegt að einhverjir mánuðir eða jafnvel ár líði uns niðurstaða liggur fyrir um það. Við útgöngu ættu ytri tollamúrar ESB gagnvart Bretlandi að taka gildi nema samið verði um annað,“ segir á vef SFS. „Ákvörðun Evrópusambandsins um viðbrögð gagnvart Bretlandi ráða framhaldinu. Óvissan sem að fylgir aðgerðunum snýr fyrst og fremst að tollamálum. Langan tíma getur tekið fyrir ESB og Bretland að semja upp á nýtt og því er mikilvægt að íslensk stjórnvöld bregðist fljótt við svo að hægt verði að ná hagstæðum samningum er snúa að tollamálum. Á sama tíma ber að nefna að nýlega hafa viðskiptasambönd við Nígeríu og Rússland rofnað að mestu vegna gjaldeyrisskorts í fyrrnefnda landinu og stjórnmálalegs ástands í því síðara.“
Bretar gætu viljað semja um hafsvæði til veiða
„Möguleikar eru á að Bretar fari inn í EES eða EFTA en þá yrðu líklega sambærileg kjör og á milli Íslands og annarra EFTA ríkja. Komi til þess að Bretar semji við hverja þjóð fyrir sig gæti Ísland þurft að semja um hvern tollflokk. Í því samhengi hefur verið nefnt að Bretar gætu reynt að semja einnig um aðgang að hafsvæðum til veiða,“ segir í tilkynningu SFS frá því í maí síðastliðnum.
