Þegar ég var nýkominn frammúr rúminu mánudagsmorguninn 28. september 2009 sprakk æðagúll í höfðinu á mér. Ég fann mikinn og snöggan verk en mig óraði ekki fyrir því hvað hafði gerst. Mér leið mjög undarlega og ég ákvað að leggjast aftur uppí en sendi þó fyrst tölvupóst til að fresta mikilvægum fundi sem ég var bókaður á um morguninn.
Það bráði ekkert af mér allan mánudaginn eða næstu daga og ég skildi ekkert í líðan minni fyrr en mér var komið á sjúkrahús undir lok vikunnar. Þá varð ljóst að æðagúll hafði sprungið í höfðinu og sett af stað blæðingu milli heilahvela. Ég náði aldrei að mæta á fundinn sem ég frestaði en í staðinn var ég svo heppinn að komast í aðgerð hjá heilaskurðlækni sem setti klemmu á gúlinn. Síðan tók við langt endurhæfingarferli.
Þessi óvænta uppákoma átti eftir að hafa mikil áhrif á líf mitt og minna nánustu en rétt fyrir og eftir aðgerðina var eins og ástandið kæmi mér ekki við. Ég var fullkomlega rólegur og fann naumast fyrir neinum hræringum á tilfinningasviðinu. Þegar ég gat farið að viðra mig í bænum nokkrum vikum seinna læddist hins vegar að mér kennd sem átti stundum eftir að plaga mig næstu mánuðina og jafnvel skjóta upp kollinum löngu eftir að ég hafði náð heilsu á ný: Það var skömm.
Þar sem ég dormaði í sjúkrarúminu dagana eftir aðgerðina varð mér stundum hugsað til tveggja manna. Ég hugsaði til æsku minnar og frásagna um karlmann sem mér stráknum fannst baðaður hetjuljóma þegar því var hvíslað að hann hefði dáið úr krabbameini. Um karlinn var sagt: Hann var búinn að vita þetta lengi en sagði engum neitt! Ég hugsaði líka til vinar míns sem tveimur árum áður hafði lent í vandræðum með hjartað og þurfti að leggjast inn á sjúkrahús. Um þessi vandræði vissu bara hans allra nánustu og ég frétti af þeim fyrir tilviljun löngu seinna og krafði vin minn skýringa. Þá sagði hann sem svo að það borgaði sig ekki að láta veikindi fréttast, heimurinn liti mann aldrei sömu augum og áður, þrátt fyrir góðan bata yrði maður alltaf álitinn sjúklingur og því væri best að þegja.
Ég fór aðra leið. Í sjúkrahúsmókinu ákvað ég að segja óhikað frá veikindum mínum og stóð við þá ákvörðun þegar ég komst á ról og fór að hitta fólk utan fjölskyldunnar. Þegar ég hugsa núna til baka mörgum árum seinna kemur upp í mér viss samúð gagnvart gömlum skólafélögum og fjarskyldum ættingjum sem rákust óvart á mig í Kringlunni og Smáralind rétt fyrir jólin. Ef einhverjum varð það á að spyrja hvernig ég hefði það eða hvað væri títt þá skellti ég fram fréttinni um sprungna æðagúlinn og lét síðan dæluna ganga og jós úr mér sjúkrasögu minni af miklu örlæti. Þessi hreinskilni um persónulega hagi var ólík mér og frásagnargleðin kom mörgum á óvart. Sjálfum hafði mér alltaf fundist undarlegt að heyra fólk segja frá veikindum, jafnt í einkasamtölum sem fjölmiðlum, en allt í einu fann ég einhverja fróun í því að segja frá því sem hafði hent einmitt mig, það var eins og létti yfir mér í hvert skipti sem ég rakti sjúkrasöguna. Hvaða látalæti voru þetta í mér? Hvað var ég að gera mig merkilegan og trufla fólk í jólaamstrinu með því að segja óvænt frá mínum veikindum?
Það er auðvitað ekki alveg sambærilegt að segja sjúkrasögu sína undir fjögur augu og að birta hana á opinberum vettvangi. Ekkert jafnast á við nálægð, snertingu, augnsamband. Stundum hlýtur það samt að vera þægilegra fyrir viðtakanda að nema raunalega sögu í fjölmiðli en á tveggja manna tali. Það er auðveldlega hægt að slökkva á útvarpinu ef maður þolir ekki lengur að hlusta og eins er hægt að leggja frá þér blaðið eða standa upp frá tölvunni megni maður ekki að lesa meira í bili. Frásagnir í fjölmiðlum geta virst ágengar en það er samt miklu erfiðara að sleppa undan manneskju sem talar beint við mann og stundum getur nærveran orðið þrúgandi þótt maður sé allur af vilja gerður að heyra söguna.
Ég gerði mér ekki grein fyrir þessu þar sem ég var staddur síðla hausts árið 2009, farinn að segja af mér sjúkrasögur, játa. Ég man vel væntumþykjuna og umburðarlyndið, ég man líka angistarsvipinn og þreytuna sem kom yfir suma en ég man líka eftir þeim sem fóru að tala sjálfir. Um leið og ég sagði frá var stundum einhver sem hafði sína sögu að segja. Segði ég frá minnisleysi mínu svaraði mér gjarnan einn minnislausari. Segði ég frá þrekleysinu var oft einhver sem átti þrekleysissögu á móti. Smám saman skildi ég samhengið, einhver segir frá og annar hlustar, einhver segir sögu sína og annar tekur við. Þannig eru samskipti fólks.
Þessi siður að segja frá því sem maður telur markvert er hluti af menningunni en margir ágætir menn efast samt um gagnsemi þess að ég og aðrir segi opinberlega frá eigin reynslu af sjúkdómum eða öðrum persónulegum áföllum. Almenningur verður þreyttur á öllum þessum eilífu játningum, segja sumir og gefa síðan í skyn að þótt fólk telji sig hafa lent í einhverju háskalegu, þá hafi það í rauninni ekki frá neinu áhugaverðu að segja, nema kannski ef það játar upp á sig kynferðislegar langanir, helst syndsamlegar. Fólk sem gengst við syndsamlegum hugsunum eða athæfi afhjúpar veikleika sinn og gefur öðrum færi á að útdeila náð í einhverri mynd.
Meðal kunnra játninga úr sögunni eru skriftamál Ólafar Loftsdóttur, hinnar ríku sem kölluð var, en hún var uppi á 15. öld og kvað hafa opnað sig á efri árum fyrir munki einum sem síðan skrifaði allt niður eftir henni. Skriftamálin innihalda „berorðar“ kynlífslýsingar og út frá þeim hafa djarfir höfundar ályktað sem svo að konur fyrri alda hafi kunnað skil á fjölbreytilegum samfarastellingum. Fræðimenn hafa hins vegar leitt líkum að því að játningarnar séu uppspuni munks sem hugsanlega hafi viljað lifa sig inn í hlutverk konu við samfarir. Enginn veit neitt með vissu í þessum efnum en ef það er satt að munkur hafi spunnið upp skriftamál Ólafar ríku í erótískum hlutverkaleik, þá minnir atferlið óneitanlega á sögur úr samtíma okkar af miðaldra körlum sem þykjast vera ungar konur á spjallsíðum í netheimum og játa þar ýmsar langanir varðandi kynlíf.
Það er eðlilegt að fræðimenn sem rýna í texta spyrji sig stundum hvað sé á bakvið orðin, hver sé höfundurinn og hvað hann hafi verið að hugsa með skrifum sínum. Það getur líka verið ósköp eðlilegt að þeir sem eiga í samskiptum við einhvern á netmiðli spyrji sig hvort viðmælandinn sé sá sem hann læst vera. Það má líka velta því fyrir sér hvort við getum nokkurn tímann vitað hvað sé á bakvið orðin og hver sé viðmælandi okkar, jafnvel í tveggja manna tali.
Í sakamálamyndum er það oft svo að bófi lýgur upp játningu í yfirheyrslu til að beina athygli annað og afvegaleiða rannsakendur. Þess vegna hugsa klókar löggur alltaf þegar þær heyra játningu: Það býr eitthvað annað að baki. Sniðugasta leið bófans til að varðveita leyndarmál virðist því vera sú leið að játa leyndarmálið opinberlega, vegna þess að löggan mun alltaf ganga út frá því að ekki sé verið að segja satt. Það má leika sér með svona þversagnir en lífið sjálft er yfirleitt aldrei eins og spennandi sakamálamynd. Samt mega þeir sem segja frá og játa alltaf búast við því að orð þeirra verði dregin í efa. Reynslan hefur kennt okkur að orðin passa oft svo illa við veruleikann. Ég segi eina setningu um líðan mína og allir nærstaddir skynja samstundis afneitun á einhverju ástandi. Oftar en ekki er t.d. næsta víst að maður sé fárveikur og þurfi jafnvel akút hjálp segi hann eina litla setningu: Það er ekkert að mér.
Það er auðvitað ekki það sama maður og maður, karlmaður og kvenmaður. Þegar karlar játa dettur mörgum í hug að þeir séu að villa á sér heimildir, þykjast vera eitthvað annað en þeir eru í raun og veru til að fá samúð, vekja á sér athygli í enn einni keppninni.
Eftir því sem ég hef komist næst deyr nálega helmingur þeirra sem fá blæðingu af því tagi sem ég fékk og af þeim sem lifa kemst ekki nema helmingur til fullrar heilsu og margir búa við skert lífsgæði. Ég reyndist vera heppinn, þrátt fyrir allt. Samt fann ég fyrir skömm vegna veikinda minna. Hvers vegna? Það var ekki eins og ég hefði gert neitt af mér. Ég veikist bara. Fann ég fyrir skömm vegna þess að ég gat ekki staðið mína plikt, mætt á réttum tíma, skaffað? Vaknaði skömmin innra með mér þegar efinn grimmi spurði hvort ég hefði sjálfur stuðlað að veikindunum með neysluvenjum mínum gegnum árin? Eða kom skömmin upp í mér þegar ég fór að láta vita af veikindum mínum, játa og segja af mér sjúkrasögur? Er það að segja sjúkrasögu ófínna en önnur sagnamennska? Er mín angist á einhvern hátt listrænni og fínni í ljóðunum heldur en í sjúkrasögu? Eru veikindi mín ómerkilegri en ljóðin sem ég yrki? Stafaði skömmin af þessu?
Sjúkdómur getur stundum verið það frásagnarverðasta sem hendir einn mann á lífsleiðinni. Fyrir veikindin hafði ég oft lent í andlegum kröggum en aldrei í beinum lífsháska. Það var kannski þetta sem ég óttaðist; að ég ætti ekki eftir að afreka neitt eða lenda í neinu sem yrði frásagnarvert, það besta sem ég gæti boðið yrði sjúkrasagan og hér eftir yrði ég bara sjúklingur. Mun ég þurfa að horfast í augu við það að veikindin voru það markverðasta sem fyrir mig kom? Á ég eftir að nota veikindin sem afsökun þegar ég verð inntur eftur afrekum mínum í lífinu? Þarf ég að viðurkenna að ég er ekki sterkur heldur þvert á móti, veikur, aumur?
Innbyggð í menningu okkar er skömm á þeim sem eru aumir og minnimáttar. Eitthvað í menningunni kennir okkur líka að hafa skömm á þeim sem játar upp á sig veikindi, þeim sem afhjúpar sig og gefur höggstað á sér. Við lærum að hafa skömm á þeim veika, þeim auma. Við þráum að vera frísk og hraust og sækjum í styrkleika. Veikleikarnir pirra okkur og stundum magnast upp í okkur fyrirlitning á þeim sem eru á einhvern hátt aumir og minnimáttar þegar við viljum ekki kannast við veikleikana í okkur sjálfum. Hinir sterku hræðast alltaf að verða aumir sjálfir og harka þegandi af sér ef þá grunar að þeir séu veikir. Síðan baðast þeir stundum hetjuljóma þegar upplýsist seinna um raunir þeirra. Við hin sem lifum erum viðkvæm og aum. Okkar er skömmin.
Stuttu eftir að ég var kominn heim af sjúkrahúsinu fór ég út að ganga og rakst af tilviljun á bílalest hjá kirkju í nágrenninu. Ég staldraði við. Ég vissi að þetta var líkfylgd manns sem hafði ekki verið eins heppinn og ég. Það hafði líka sprungið æðagúll í höfðinu á honum. Hann missti meðvitund og lá í einhvern tíma en vaknaði aldrei aftur. Þetta var ungur maður sem átti konu og tvo syni á barnsaldri. Hvernig vissi ég þetta? Sumt veit maður bara þegar lífið breytist. Allt í einu er maður farinn að heyra aðrar fréttir en áður og jafnvel lesa minningagreinar um ókunnugt fólk. Þarna stóð ég af tilviljun sem var engin tilviljun og fylgdist með líkfylgd ungs manns sem ég hafði ekki þekkt neitt. Ég grét. Veit ég hvers vegna? Kannski af skömm. Afhverju lifði ég sem var kominn á sextugsaldur og búinn að sjá mín börn vaxa úr grasi og verða fullorðin? Þessi ungi maður var hrifinn burt frá barnungum sonum. Ég stóð og horfði á líkfylgdina og mér fannst eins og einhver tæki eftir mér. Ég var staðinn að verki við að vera til, ég var staðinn að verki við að vera á lífi.
