Það kom að því að 2007-glæsibyggingin risi á Óseyri við Axlarfjörð og blasir nú við áhorfendum Sölku Völku í Borgarleikhúsinu ásamt að öðru leyti óræðu leiksviði – einhvers konar strúktur hangandi yfir höfðum leikenda vinstra megin, hljóðver hægra megin. Vinstra megin og fyrir miðju sviði þorpið, leikhópurinn, og það sem eftir eimir af Hjálpræðishernum, bekkirnir, sem þjóna margvíslegu öðru umhverfi einnig, bryggjan til hægri, í hljóðveri sögumaður – höfundurinn sjálfur, kannski? – og útum allt kvikmyndaver, því hér er verið að kvikmynda söguna um Sölku Völku samtímis því að hún er leikin á sviðinu. Öllu verfremdunglegra verður það ekki, hér skal afbyggt og afhjúpað svo um munar og það verður ekki annað sagt en að afbyggingarblætið hrósi miklum sigri í sýningu Yönu Ross sem byggir á leikgerð hennar sjálfrar og Sölku Guðmundsdóttur eftir skáldsögu Halldórs Laxness.
Fyrst skal fullyrt, að margt er laglega gert í sýningu Yönu Ross. Ég segi vísvitandi “sýningu Yönu Ross”, því hér svífur að sumu leyti sá andi yfir vötnum sem sést alltof sjaldan í íslensku leikhúsi – við munum þennan anda síðast í sýningu Yönu á Máfinum, hér gætir svipaðrar listrænnar útfærslu og þótt leikarar fái greinilega mikið frelsi í sinni vinnu er hverjum þætti sýningarinnar – leik, leikmynd, búningum, lýsingu, gerfum, tónum og hljóði – vandlega haldið innan þeirrar girðingar sem leikstjórinn setur niður. Mér er þó til efs að bendla megi sýninguna við þá tegund leikhúss sem í eina tíð kallaðist leikstjóraleikhús – þar er átt við að leikstjórinn sé demón, hörkutól, sem stjórni leikurum og tækniliði harðri hendi til að skapa þá visjón, sem hann sér fyrir sér í sínu listræna hugskoti. Leiklist Yönu Ross virðist eiga lítið skylt við slíka demóníska leikstjórn; sýningar hennar bera þess merki að vera samdar í góðri samvinnu leikstjóra og annarra listrænna stjórnenda, leikhóps, tæknimanna og alls starfsfólks. Allir leggjast samtaka á árarnar og sýningin verður um margt áhrifamikil, ekki síst þess vegna.
Það er líka augljóst – og er tvímælalaust einn af meginkostum sýningarinnar – að hér er unnin markviss hugmyndafræðileg vinna sem lögð er til grundvallar þeirri heild sem sýningunni er ætlað að vera.
Salka Valka
Leikmyndin er grá. Búningar eru gráir eða grámóskulegir, í besta falli í dökkum jarðarlitum. Heildarsvipur sviðsins er grár, brúnn, dökkur, lýsingin í samræmi við það og skapar sjaldan hlýju, þeim mun meira af kulda. Það er hvergi að finna liti sem minna á gróanda eða líf. Þó allt sé þetta haganlega og hugvitsamlega gert, lausnir á mismunandi leiksvæðum snjallar og fagmennska í hvívetna í fyrirrúmi, er ekki laust við að maður verði frekar dapur af þessu þunglyndislega lúkki.
Ef litið er til leikhandritsins, sem einatt er sagt liggja til grundvallar sýningu, þá er það samið af leikstjóranum og Sölku Guðmundsdóttur í sameiningu og margt býsna gott um þá vinnu að segja. Saga Laxness er epísk, saga þeirra Yönu og Sölku er dramatísk og vissulega á að vera eðlismunur þar á. Hver, sem ætlar sér að segja sögu Sölku Völku á leiksviði þarf að velja og hafna, því sagan öll rúmast ekki í einni leiksýningu svo vel fari, og þegar Laxness segir margbrotna sögu uppvaxtar Sölku Völku og Óseyrarþorpsins við Axarfjörð og helstu íbúa þess, þeirra, sem koma við í lífi Sölku, þá getur leikhúsið varla gert nema sinnt takmörkuðum hluta sögunnar. Í leikhúsinu staldrar áhorfandinn ekki við í bókinni, flettir ekki aftur til að rifja upp, hægir hvorki né hraðar á lestrinum, nei, hér ræður leikhúsið ferðinni og hljómur þess, og hvernig hann er samstilltur.
Það er vel til fundið að gefa sögumanni ákveðið og vel skilgreint rými í sýningunni, í hljóðverinu. Hann verður við það einskonar rödd höfundar og það hefði að sönnu mátt gefa sögumanninum sem karakter þyngra vægi í framvindu sýningarinnar; núna verður hann eins konar vegstytting svo tjá megi sumt af því sem kannski hentar illa leiksviði; tilvist hans gefur tilefni til nokkurra kátlegra uppákoma, en hlutur hans rennur svo dálítið út í sandinn. Og þannig er því miður um fleira í sögunni – túristar, kvikmyndagerðarfólk – það birtist, það á að vera þarna, en nýtist illa eða ekki í hinni dramatísku framvindu og hverfur svo bara í fjarskann. Það hefði vel mátt fara óblíðari höndum um handritið og stytta; aldrei að vita nema leiksýningin hefði grætt á því og náð betur útfyrir sviðsbrún.
Þær Yana og Salka hafa valið að leggja áherslu á samband þeirra mæðgna, Sölku og Sigurlínu og það er þó einkum sú síðarnefnda sem stendur í brennidepli. Það er reyndar dálítið einkennileg ákvörðun, því Sigurlína deyr um miðbik sögunnar og eftir það verður sagan einsog útúr kú og leiksýningin fer ekki varhluta af því – þetta er þeim mun einkennilegra af því það hefði mátt varast þetta víti í ljósi þess sem sagt var um bókina þegar er hún var gefin út – að fyrri og seinni hluti rímuðu illa, og þess hefur ekki síður gætt í þeim leikgerðum sem áður hafa verið gerðar á Sölku Völku. Reyndar skal þess getið að Halldór Laxness skrifaði í raun tvær bækur um Sölku Völku og það var ekki fyrr en síðar að þær voru sameinaðar í eina – þó ætíð í tveimur hlutum og með upphaflegum heitum sínum.
Í fyrri hlutanum ber mest á þríhyrningnum Sigurlína – Salka – Steinþór eins og búast má við, en það má einnig greina vísi að stærra taki en svo: hér er að finna afar athyglisverða röð sambanda og sambandsslita: Kvía-Jukki – Sigurlína; Sigurlína – Steinþór; Steinþór – Salka Valka; Salka Valka – Arnaldur; Arnaldur – Gústa, dóttir Bogesens. Bæta má við sambandi Arnaldar við Guju, dóttur Beinteins í Króknum og það varpar auðvitað einn einu ljósbrigðinu á ástina – eða öllu heldur girndina – í Sölku Völku. Öll þessi pör og andstæður eru til þess fallin að túlkuð sé ákveðin afstaða til ástarinnar – eða girndarinnar – og það er ekki laust við að það verði átakanlegt þegar Sigurlína fullyrðir, að hún hafi enga stjórn á hvötum sínum, enda séu þær af guði komnar; hún fylgi kalli hans, sem kostar hana svo auðvitað möguleikann – eða ætti kannski frekar að segja réttinn? – til sjálfstæðs lífs. Er það hugsanlega niðurstaðan af þessari mynd af ástinni (girndinni)? Sýningin er ekki skýr hvað þetta varðar. En ef þetta á að vera niðurstaðan finnst mér sú bölsýni, sem saga Laxness er ekki laus við heldur magnast í sýningu Yönu Ross og Sölku Guðmundsdóttur.
Um miðbik sögunnar verða hvörf. Sigurlína gengur í sjóinn og fyrirfer sér, hún er búin að fá nóg af baslinu og svikum Steinþórs. Í sögunni er þetta átakanlegt atriði, í leikgerð Yönu og Sölku verður atriðið kalt, tilfinningasnautt og þurrt. Það finnst mér brjóta gegn anda skáldsögunnar – Sigurlína er sú persóna sögunnar sem mun guð sjá, hennar er himnaríki og það kallar á melódrama, ekki síst í ljósi þess að í sögu Laxness er lík Sigurlínu í flæðarmálinu umkringt hjálpræðishersfólki sem ekkert fær að gert, þorpsbúum sem mega af engu fréttnæmu missa og svo Angantýr, sonur Bogesens, sem gerir sér lítið fyrir og sparkar í líkið, sér til skemmtunar og því til háðungar. Öllu þessu er sleppt í leikgerð og sýningu Yönu og Sölku – nema viðbrögðum Sölku Völku við því að Angantýr sparkar í líkið af móður hennar; hún reiðist honum, eðlilega, og sú spurning vaknar af hverju haldið er í tilfinningaleg viðbrögð Sölku Völku og þeim gefið viðeigandi rými í sýningunni – en allt það, sem vekja má þessa tilfinningu er okkur hulið, sem í salnum sitjum.
Eftir þessi hvörf á sagan í vandræðum. Laxness gerir heiðarlega og athyglisverða tilraun til að spegla ástina og ástríðuna (eða girndina) í funa og eldi baráttu alþýðunnar fyrir mannsæmandi kjörum og lífsvirðuleik, en það gengur ekki fyllilega upp í sögunni. Lykilatriði hygg ég sé óvæntur frami Sölku, þegar hún eins og á bak við tjöldin nánast gengur á mála hjá auðvaldinu og fær lán hjá Bogesen fyrir bát. Þetta lán er jafnframt lánleysi hennar þegar kemur að ástinni í lífi hennar og líkama. Ósigur er orðið og Salka Valka í upphaflegum búningi Laxness (ég á hér við skáldsöguna; upphaflega mun Salka Valka hafa heitið “Woman in pants” og átt að verða kvikmynd í Hollywood) verður að harmleik, byggingin ekkert ósvipuð hinum grísku, þar sem hetjan fær ekki umflúið örlög sín.
Þessi harmræna vídd fær hvergi að koma fram í leiksýningunni. Hún hverfur í ýmsum tæknibrögðum – sumum vel til fundnum – og bellibrögðum – sem hefði mátt sleppa, mörgum hverjum – en það sem einkum varpar harmleiknum fyrir róða er metaleikhúsið, þegar rammi sýningarinnar, kvikmyndun sögunnar, tekur yfirhöndina og leikarahópurinn fer að ræða ýmis atriði leiktextans, leiksins og sögunnar – það verður því miður bara hjákátlegt. Mér er til efs að það geti í raun kallast afbygging, því samhengið er hvorki nýtt eða óvænt. Það stöðvar hins vegar átakanlega hina dramatísku framvindu svo koma megi á framfæri kommenti leikstjóra/leikhóps en þau komment auka ekki skilning manns á sögunni. Svipað má segja um tónlistina, sem í seinni hlutanum tengir efnið við kreppuárin. Hér hljóma bæði Pete Seeger og Woody Guthrie og má til sanns vegar færa að sú tónlist sé viðeigandi í einum skilningi en spyrja má hvort hún færi örlagasögu Sigurlínu og Sölku nær okkur eða fjær? Þótt undirritaður tilheyri aðdáendaklúbbi verkalýðssöngvara kreppuáranna í suðurríkjum Bandaríkjanna, þá leyfir hann sér að efast um að lagavalið sé heppilegt; tónlistin nemur staðar á athugasemdastiginu, rétt eins og margt annað í sýningunni og verður aldrei hluti af dramatískri framvindu hennar. Það er miður.
Salka Valka
Það sem einkum fer forgörðum í Sölku Völku Borgarleikhússins er manneskjan – þetta merkilega fyrirbæri, sem Laxness var svo hugfanginn af og niðursokkinn í. Sú persóna sem verður verst fyrir barðinu á þessu einkenni sýningarinnar er Salka Valka sjálf. Hún verður eins og aðskotahlutur í eigin sýningu, það er móðir hennar, Sigurlína, sem ber höfuð og herðar yfir fyrri hluta sýningarinnar og í seinni hlutanum er það sama leikkona, Halldóra Geirharðsdóttir, sem leikur kvikmyndaleikstjórann, sem tekur fjarska mikið rými í seinni hlutanum. Það hlutverk er þó – eins og kvikmyndagerðarparturinn allur – algerlega viðbætur leikgerðarhöfunda og gefur sannast að segja hvorki leikkonunni né áhorfendum mikið til að moða úr.
Til þess að skilja manneskjuna hefði þurft að sýna fátæktina og hungrið, og ég held að best hefði farið á því að gera það án alls afbyggingarblætis. Vitundin um manninn hverfur í öllum þeim aragrúa tákna, sem eiga að hefja á loft nýjan skilning, á sviði Borgarleikhússins er saga manneskjunnar, aðstæður, kjör og viðhorf upphafið í tætlur. Við það neyðist leikurinn út í ástríðuleysi, á köflum er eins og skorti hreyfiafl milli leikara vegna uppátektarsamrar leikstjórnar, hreyfingarnar verða mekanískar og máttvana og það er átakanlega lítið eftir af mannlegheitum þegar öllu er á botninn hvolft.
Og samt er sýningin rík – ekki síst vegna þess hve faglega hún er unnin og hve hugmyndaauðgin fær að njóta sín. Það er ekki hægt að vera vonsvikinn yfir mörgu af því sem fyrir augu ber, leikarar njóta sín á köflum, listræn vinna er til fyrirmyndar og það er meira að segja boðið upp á eitt fegursta andartak sem sjá má á fjölum leikhúsanna nú um mundir:
Þegar Steinunn gamla (Sigrún Edda Björnsdóttir) spyr Bogesen (Jóhann Sigurðarson) hvort hún eigi nú ekki að prjóna handa honum lopapeysu og kveðst þurfa að taka utanum hann til að finna hversu stór peysan þurfi að vera, enda sé hún orðin nánast blind, þá kemst maður við af því að horfa á þessa litlu konu taka utan um þennan stóra mann – og í miðri athöfn kviknar á milli þeirra þessi neisti lífs og kraftaverks sem segir alla þeirra sögu, frá því þau voru ung og allt þetta andartak er dæmi um hversu óendanlega falleg list leikarans getur verið.
Borgarleikhúsið: Salka Valka
Höfundur: Halldór Laxness
Leikgerð: Yana Ross og Salka Guðmundsdóttir
Leikstjórn: Yana Ross
Leikmynd: Michal Korchowiec
Búningar: Fillippía I. Elísdóttir
Lýsing: Björn Bergsteinn Guðmundsson
Dramatúrg: Salka Guðmundsdóttir
Tónlistarstjórn og hljóðmynd: Baldvin Þór Magnússon
Myndbandshönnun: Algirdas Gradauskas
Leikarar: Þuríður Blær Jóhannsdóttir, Hilmir Snær Guðnason. Halldóra Geirharðsdóttir, Sigrún Edda Björnsdóttir, Björn Stefánsson, Þórunn Arna Kristjánsdóttir, Hilmar Guðjónsson, Jóhann Sigurðarson, Halldór Gylfason, Guðni Kolbeinsson, Júlía Guðrún L. Henje/Auður Aradóttir.
