Bjarni Benediktsson, forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokksins, var í gær spurður út í túlkun sína á siðareglum í óundirbúnum fyrirspurnatíma á Alþingi. Ari Trausti Guðmundsson, þingmaður VG, spurði Bjarna hvort hann teldi að „brot á siðareglum sé aðeins brot, í raun og veru, ef ásetningur er fyrir hendi.“ Forsætisráðherra neitaði fyrir að hafa leynt upplýsingum fyrir almenningi, fór aftur með þá undarlegu túlkun sína að skattaskjólsskýrslan hafi verið unnin að eigin frumkvæði og endaði svo með því að tala um tilgangsleysi þess að þingmenn ræði siðareglur sín á milli. Þó sagðist hann ekki telja að alltaf þurfi að vera ásetningur til þess að um brot sé að ræða.
Ari spurði forsætisráðherra: „Ef ég til dæmis tilkynni ekki hlutabréfaeign mína, upp um hana kemst og ég afsaka siðareglubrotið og segi það mistök er brotið ekki afgreitt sem brot. Eða hvað? Augljóslega er hvorki hægt að sanna gleymsku á mig né ásetning og sama gæti átt við um mjög mörg brot á siðareglum. Ég tel þetta viðhorf til eðlis siðabrota rangt. Brotið er brot sama hvernig það bar að, sama hvað ég segi og reyni að snúa stöðunni mér í hag.“
Neitar fyrir að leyna skýrslunni
Í svari Bjarna kom fram að hann teldi ekki svo að ávallt þurfi að liggja fyrir ásetningur eða gáleysi til að brot teljist hafa átt sér stað. Þá neitaði Bjarni fyrir að hafa leynt skýrslunni fyrir almenningi. „Það er ekki hægt að líta fram hjá því að háttvirtur þingmaður setur málið í samhengi við tiltekið mál og veltir upp þeirri spurningu hvort þar hafi átt sér stað eitthvert brot á siðareglum. Þá finnst mér mikilvægt að halda nokkrum hlutum til haga, vegna þess að hér er því haldið fram að upplýsingum hafi verið haldið frá almenningi. Þannig er mál með vexti að það var ég sem fjármálaráðherra sem átti frumkvæðið að því að láta taka umrædd gögn saman. Í öðru lagi boðaði ég að gögnin yrðu lögð fyrir Alþingi og í þriðja lagi lagði ég gögnin fyrir Alþingi. Engu að síður halda menn áfram að halda því fram að einhverju hafi verið haldið leyndu fyrir almenningi. Það er auðvitað gert í þeim tilgangi að setja það í samhengi við kosningar. Þeir sem hafa haldið þeirri umræðu mest á lofti hafa ekki enn látið verða af því að útskýra hvaða efnisatriði það voru í þessari skýrslu sem hefðu mögulega átt að gefa mér tilefni til að halda einhverjum upplýsingum frá kjósendum í þessu landi.“
Um frumkvæði Bjarna
Ítrekað hefur forsætisráðherra og hans stuðningsfólk haldið því fram að skattaskjólskýrslan hafi verið tekin saman að hans frumkvæði. Hann endurtók þá túlkun í þinginu í gær. Þessi furðulega túlkun Bjarna á eigin frumkvæði strokar út töluvert af framvindu málsins. Raunin er sú að Svandís Svavarsdóttir, þingkona VG, lagði strax í apríl fram þingsályktunartillögu þar sem krafist var rannsóknar á aflandsfélögum Íslendinga og skattaundanskotum. Sú tillaga var samþykkt til nefndar en ekki afgreidd. Það er í kjölfar uppljóstrana Panamaskjalanna og kröfu um rannsókn sem Bjarni ákveður að taka vinnu við skýrsluna inn í eigið ráðuneyti. Þar gat hann stýrt birtingu skýrslunnar sem hann og gerði. Tillaga Svandísar gekk umtalsvert lengra og kvað á um skipan sjálfstæðrar rannsóknarnefndar en ekki að ráðherra fengi að hafa skýrslugerðina eftir eigin hentugleik né bíða með birtingu hennar þar til honum henntaði svo að birta hana vegna ágangs fjölmiðla; Kjarnans sérstaklega.
Sjá einnig: Sjálfsagt að ráðherrar Sjálfstæðisflokksins séu í skattaskjóli
Svör Bjarna í þinginu í gær eru um leið í nokkurri andstöðu við fyrri ummæli Bjarna þar sem hann hefur viðurkennt að hafa ekki birt skýrsluna þegar hann fékk hana vegna þess að honum „leið eins og þingið hefði bara verið farið heim.“
Bjarni fór á sínum tíma með rangt mál þegar hann sagðist hafa fengið umrædda skýrslu til sín í ráðuneytið eftir þingslit. Hið rétta er að skýrslan var afhent fjármála- og efnahagsráðuneytinu þann 13. september þegar um mánuður var eftir af þingstörfum. „Það sem ég átti við, og það sem var í huga mér, var það, þegar þessi skýrsla er kynnt fyrir mér sem er þarna í fyrstu vikunni í október þá standa yfir samningar um þinglok. […] Í huga mínum [á laugardag] þá hugsaði ég með mér, mér leið eins og þingið hefði bara verið farið heim, en þetta var kannski ekki nákvæm tímalína hjá mér og ég biðst nú velvirðingar á því,“ sagði hann í viðtali við RÚV sunnudaginn 8. janúar þegar hann baðst velvirðingar á „ónákvæmni“ daginn áður.
Þann 10. október talaði hann hins vegar sjálfur um skýrsluna í ræðu á Alþingi og sagðist brátt muna skila henni. „Ég mun á næstu dögum sömuleiðis skila skýrslu um þau mál sem ég boðaði í vor varðandi umfang þeirra mála,“ sagði Bjarni orðrétt í svari við óundirbúinni fyrirspurn um aðgerðir gegn skattaundanskotum. Fyrirspyrjandinn var Óttarr Proppé, formaður Bjartrar framtíðar sem nú er heilbrigðisráðherra í ríkisstjórn Bjarna Benediktssonar.
Sjá einnig: Jón Gunnarsson telur Panamaskjölin hvítþvo Sjálfstæðisflokkinn
Nú er kosningum lokið og þá er Bjarni til í umræðu um innihald skýrsunnar
Í gær vildi Bjarni meina að lítill áhugi væri á umræðu um innihald skýrslunnar og sagði að nefndarmenn í efnahags- og viðskiptanefnd hefðu jafnvel lýst yfir að eiginlegt innihald skýrslunnar hafi komið þeim á óvart. Sú hugmynd Bjarna að enginn áhugi sé á innihaldi skýrslunnar virðist þó ekki byggð á yfirgripsmikilli þekkingu Bjarna á umfjöllun fjölmiðla. Ítrekað hefur verið fjallað um það hvernig skýrslan lýsir „aflandsvæðingu“ og aðgerðarleysi í stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins. Í skýrslunni er fjallað um aflandsvæðingu Íslands sem „skilgetið afkvæmi fjármálaþenslunnar“ og rakið hvernig ráðleggingar sérfræðinga um að innleiða svokallaða CFC-löggjöf í takt við þróunina í nágrannalöndunum voru hunsaðar í ríkisstjórnartíð Sjálfstæðisflokksins og Framsóknarflokksins.
Ari ítrekaði fyrirspurnina og sagðist ekki vera að tala um viðurlög né innihald skattaskjólskýrslunnar heldur túlkun á því hvernig fylgja eigi siðareglum. „Ég var ekki að fjalla um nein viðurlög. Ég var einfaldlega að spyrja hvort það sé ávallt þannig að menn þurfi að sanna að þeir hafi annaðhvort gert eitthvað óvart eða um mistök hafi verið að ræða og hver eigi að sanna að um ásetning sé að ræða. Ég endurtek spurninguna: Er brot á siðareglum, ef það er raunverulegt brot og nú held ég öllum skýrslum og öllu frá, ef menn gerast sekir um eitthvað, er þá með einhverju móti hægt að afsaka það og gera lítið úr því og forðast öll viðurlög hver sem þau kunna að vera? Þetta finnst mér vera kjarni siðareglna.“
Tilgangslaust að þingmenn ræði siðareglur sín á milli
„Ég verð að viðurkenna að ég veit ekki alveg hverju það á í sjálfu sér að skila að einn þingmaður tali við annan um það hvernig eigi að fara með siðareglur. Þetta eru reglur sem við setjum okkur sameiginlega. Við þurfum að hafa sameiginlegan skilning á því hvernig þeim verður fylgt eftir,“ sagði Bjarni í síðara svari sínu til Ara í gær. „Þetta er ekki spurning um samtal á milli mín og háttvirts þingmanns Ara Trausta Guðmundssonar. Þetta er spurning um skilning okkar sameiginlega hér í þessum sal um það hvernig við ætlum að tryggja eftirfylgni þeirra. Það er augljóst þegar kjörnir fulltrúar eiga í hlut að þeir eiga það að sjálfsögðu fyrst og fremst við þá sem þeir sækja umboð sitt til hvort þeir, þegar kemur að því að þeir þurfa að endurnýja það umboð, hafi farið eftir þeim reglum sem þeir hafa sjálfir undirgengist. Ég tek eftir því að viðkomandi háttvirtur þingmaður er ekki í þessu tilviki að spyrja um viðurlög enda held ég að það sé ekki viðeigandi hér. En við brjótum reglur í þessu samfélagi niður í ýmsa flokka. Stundum erum við með lög. Í öðrum tilvikum verklagsreglur. Hérna erum við að ræða siðareglur. Þessir flokkar hafa hver sín sérkenni þegar kemur að eftirfylgni. Við getum til dæmis ekki leitað til dómstóla til að knýja fram efndir á siðareglum.“
Eðli siðaregla er samtal
Svar Bjarna um að hann sjái ekki „hverju það á í sjálfu sér að skila að einn þingmaður tali við annan“ um siðareglur gefur innsýn í grunnan skilning Bjarna á siðferði og ábyrgð. Siðareglur eru í eðli sínu viðmið en ekki reglur að ofan. Þá má benda á að svör ráðherra við fyrirspurnum eru ekki aðeins samtal milli tveggja þingmanna heldur samtal við þing og síðar almenning.
Sjá einnig: Bjarni segir 70% fólks í raun bagga á ríkinu að því er varðar tekjuskatt
„Siðareglur eru ekki flókið fyrirbæri,“ skrifaði Jón Ólafsson, prófessor og formaður samhæfinganefndar um siðferðisleg viðmið fyrir stjórnarráðið, í Fréttablaðið árið 2014. Greinina skrifaði Jón vegna tregðu ríkisstjórnar Sigmundar Davíðs Gunnlaugssonar til að staðfesta siðareglur. Nokkur umræða spratt um málið vegna lekamáls Hönnu Birnu Kristjánsdóttur, fyrrverandi innanríkisráðherra. „Þær [siðareglur] eru löngu orðnar alsiða í atvinnulífi og stjórnsýslu. Nú þykir sjálfsagt mál að fyrirtæki og stofnanir setji sér siðareglur í þeim tilgangi annars vegar að efla góða starfshætti og setja starfsfólki skýra siðferðilega mælikvarða, hins vegar til að gefa hagsmunaaðilum til kynna eftir hvaða grundvallarreglum starfað sé. Þó nægir ekki að setja siðareglur, þær eru aðeins einn áfangi í því að bæta starfshætti. Mikilvægast er, hvort sem um er að ræða atvinnulíf eða stjórnsýslu, að fólk reyni að sjá fyrir hættur sem geta verið á hagsmunaárekstrum, spillingu eða rangindum og bregðist við slíkum hættum fyrirfram.“
Það er einmitt af þessari ástæðu að siðareglur byggja meðal annars á því að „einn þingmaður tali við annan“ um skilning hans á siðareglum. Þær eru fyrst og fremst viðmið og forvarnir til siðlegrar ákvörðunartöku. „Þetta er einmitt tilgangur siðareglna fyrir ráðherra: þeir eiga að geta nýtt sér reglurnar til að ígrunda ákvarðanir sínar og athafnir. Með því að fylgja siðareglum minnka þeir líkur á því að andstæðingar geti dregið úr trúverðugleika þeirra eða haldið því fram að annarleg sjónarmið ráði ferðinni. Nú veit ég ekki hversu mikil umræða hefur farið fram um þessar ágætu reglur meðal ráðherra okkar, en get þó ekki annað en bent á að engin merki eru um að minnsta tillit hafi verið tekið til þeirra í nokkrum málum sem hafa komist í kastljós fjölmiðlanna að undanförnu. Ég get tekið fáein dæmi,“ skrifar Jón.
