Áhugaverð er hún tilgátan sem Hanna Katrín Friðriksson, þingflokksformaður Viðreisnar, lýsti í Silfrinu um helgina sem ástæðu þess að Viðreisn hefur samkvæmt skoðanakönnunum nánast þurrkast út á þeim stutta tíma sem flokkurinn hefur verið í stjórn. Hanna Katrín telur stjórnarandstöðuna hafa lagt alla áherslu á að „heimfæra góðu verkin upp á Sjálfstæðisflokkinn og hefur náttúrulega einhvern veginn lagt áherslu á að gera hag hans mikinn þarna og að sama skapi draga úr störfum hinna stjórnarflokkanna.“
Leiðinlegur er sá vandi sem maður sjálfur á ekkert í. Slík vandamál er erfitt að leysa og því má segja að tilgáta Hönnu Katrínar feli í sér nokkra uppgjöf. Lausnin er einfaldlega að allir aðrir hagi sér betur, en ekki að Viðreisn skoði sinn þátt í því sem hratt stefnir í heimsmeti í óvinsældum.
Sjálfur tel ég ástæðu óvinsælda flokkanna talsvert einfaldari en þó er kannski ekki alveg hlaupið að því að leysa málið. Samstarfsflokkar Sjálfstæðisflokksins búa fyrir það fyrsta ekki við sömu tryggð og Valhöll. Á meðan Sjálfstæðisflokkurinn fór til kosninga, ekki aðeins án umbóta heldur baðandi sig í eigin spillingu með Bjarna Benediktsson sem formann, máttu Viðreisn og Björt framtíð boða umbætur á sviði velferðar, stjórnsýslu, fiskveiðistjórnunar, jafnréttis ,efnahagsstefnu, utanríkismála og stjórnmálasiðferðis. Kjósendum Sjálfstæðisflokks er hjartanlega sama um spillingu og staðfestu það svo sannarlega þegar þau kusu flokk með Bjarna í fararbroddi.
Viðreisn og Björt framtíð kusu að túlka kosningahegðun Sjálfstæðismanna sem samþykki allra á Panamabraski, földum skýrslum, ósannindum og svo andstöðu við áframhaldandi viðræður við Evrópusambandið.
Það voru bara alls ekki skilaboð kjósenda þessa flokka. Langt því frá. Staðreyndin er sú að meirihluti kjósenda kaus flokka sem ekki voru með Panamabraskara í forsvari. Meira að segja Framsóknarmenn gengu klofnir til kosninga eftir erfiða baráttu innanflokks um að losa sig við Sigmund Davíð Gunnlaugsson, sem eins og Bjarni sá ástæðu til að braska með fé í skattaskjólum. Það uppgjör tókst ekki og hugsanlega var Framsókn ekki mjög heiðarleg í málinu. Berjast hefði mátt meira og ganga harðar í málið en það er ekki réttmætt að horfa framhjá tilrauninni sem og að Sigmundur Davíð er ekki lengur formaður.
Sjálfstæðismenn fór í kosningar kallandi 70% fólks bagga á ríkinu. Ritari flokksins telur sjálfsagt mál að formaðurinn sé í skattaskjóli með sín viðskipti. Samgönguráðherra flokksins telur Panamaskjölin hvítþvo Sjálfstæðisflokkinn en ekki að um áfellisdóm sé að ræða. Ríkisstjórn Panamaflokksins er í boði Viðreisnar og Bjartrar framtíðar sem fyrir kosningar töldu slíkt brask alveg ótækt.
Hugsanlega hefðu kjósendur flokksins þó fyrirgefið ákvörðun Viðreisnar og Bjartrar framtíðar um að blessa ekki bara Panamabrask Bjarna heldur færa honum forsætisráðherrastól fyrir vikið ef málefni flokkanna hefðu verið sett á oddinn. Kannski kjósendur hefðu talið það einhvern fórnarkostnað á leið til umbóta að taka Sjálfstæðisflokkinn með í ríkisstjórn ef umbótamál Viðreisnar og Bjartrar framtíðar kæmu skýrt fram í málefnasamning flokkanna. Þau gera það bara alls ekki og til að bæta olíu á eldinn halda fulltrúar flokkanna áfram að tala um að málin sé að finna í stjórnarsáttmálanum.
Fólk hefur takmarkaða þolinmæði fyrir því að talað sé niður til þeirra og jafnvel gefið ítrekað í skyn að þau skilji ekki, lesi ekki og séu ekki dómbær enda of reið, flokksbundin eða jafnvel bara ferlega rasísk. Málefnasamningur ríkisstjórnar Sjálfstæðisflokks, Viðreisnar og Bjartrar framtíðar er einfaldlega ekki pappírsins virði. Þetta er ekki einu sinni nothæft sem tékklisti og hvað þá síður sem eitthvað manifestó næstu ára.
Stjórnarsáttmálinn er líka skrifaður sem fjarvistarsönnun frá kosningamálum en ekki sem plagg sem útlista á skýrt hverju er lofað.
Það sem þó er að finna í sáttmálanum hefur stjórnarmeirihlutanum tekist að grafa undan á örfáum vikum. „Við lagasetningu þarf að gæta þess að fulltrúar ólíkra sjónarmiða hafi rúman tíma til þess að koma sjónarmiðum sínum á framfæri,“ segir til að mynda í upphafskafla samningsins. Nýlegt dæmi um mikilvægt mál þar sem þetta var ekki virt eru afturvirkar breytingar á lögum um almannatryggingar. Milljarða réttindi voru tekin afturvirk af fólki og það gert með laumuspili og með miklum hraða þannig að ekki gafst tími til að heyra fleiri raddir.
Í samkomulaginu er talað um að styrkja heilbrigðiskerfið og þótt réttmætt sé að ríkisstjórnarflokkarnir fái meiri tíma til lausnar á málinu hefur framlag þessa flokka verið að tala niður væntingar fólks.
Evrópusinnaðir flokkar í ríkisstjórninni tóku sig til og sömdu minnihluta á þingi gegn áframhaldi á umsóknarviðræðum við Evrópusambandið upp í meirihluta. Niðurstöður kosninga voru þær að flokkarnir tveir sem settu sig á móti kosningu um áframhaldi viðræður við Evrópusambandið fengu 29 atkvæði á þingi gegn 34 atkvæðum. Við undirritun yfirlýsingarinnar gengu Viðreisn og Björt framtíð tímabundið til liðs við þá minnihlutaskoðun að ekki ætti að kjósa um áframhald kosninga og tryggðu 40 atkvæða meirihluta fyrir málinu. Þrátt fyrir þetta heldur Viðreisnarfólk áfram að hrósa sér fyrir að vera einarður Evrópusambandsflokkur.
Það er nokkuð örugg leið til að missa fylgi og traust að rjúfa tengsl milli loforða, yfirlýsinga og gjörða.
Hanna Katrín og félagar hennar í de facto sameinuðum flokki Viðreisnar og Bjartrar framtíðar ættu því að læra að hlusta örlítið betur.
Og ekki bara hlusta heldur framkvæma í samræmi við eigin orð og yfirlýsingar.
Það er nefnilega sláandi þegar kemur að þessum flokkum tveimur hvað þau eru hræðilega sjálfhverf í flestum málum. Oftar en ekki er það þeirra fyrsta viðbragð að gráta gagnrýnina og fara með frasa um hvað umræðan er vond. Þau mála óbeint upp þá mynd af samfélagi ósanngirni og ofsókna gagnvart stjórnmálafólki. Vandinn er að íslenskir kjósendur eru ekki svo ömurlegir að það eina sem Viðreisn og Björt framtíð þurfi sé betri þjóð og skárri stjórnarandstaða eða þægilegri fjölmiðla.
Þau ættu að prófa að beina kröfum sínum um efnislega umræðu í eigin faðm. Nýlegt dæmi um ótrúlega ósanngirni gagnvart gagnrýni sem stjórnarþingmaður varð fyrir er umræða um fátækt og hvernig Nichole Leigh Mosty, formaður velferðarnefndar, snéri umræðunni allri upp í sjálfhverft væl um sjálfa sig. Innst inni vita stjórnarliðar alveg að það er fullkomlega ósanngjarnt að gera alla þá sem blöskraði sjálfhverfa þingkonunnar ábyrga fyrir rasisma í hennar garð.
Annað nýlegt dæmi eru skrif Pawel Bartoszek, þingmanns Viðreisnar, þar sem hann málaði gagnrýni á hugmyndir Áslaugar Örnu Sigurbjörnsdóttur, þingkonu Sjálfstæðisflokks, sem karlrembu. Áslaug fór með rangt mál um ríkisútgjöld og Stundin fjallaði um það. Hún hélt vitleysunni til streitu og pistlahöfundur á Stundinni gerði nokkuð ítarlega grein fyrir því hvers vegna ummæli þingkonunnar eru röng. Augljóst var að gagnrýnin var málefnaleg og mikil vinna að baki. Stjórnarliðar fóru strax í að mála skrifin sem annarleg.
Það er bara svo auðvelt að slátra efnislegri umræðu með því að hella yfir fólk skömmum og vandlætingu, ræna umræðuefninu og þagga niður í fólki með því að smyrja það saman við botnfall umræðunnar.
Þetta er taktík sem flokkarnir stunda mikið, og virðast afar ánægð með að fá hjálp Sjálfstæðisflokks við, að afvegaleiða umræðuna frá reiði fólks vegna fátæktar í skömm fyrir að voga sér að opna muninn.
Verst er að þetta virkar að sjálfsögðu til að kæla umræðuna og fæla fólk frá umræðunni, sem ekkert vill frekar en að vera sanngjarnt. Neikvæð umræðuhefð er nefnilega ekki einkaeign Facebook og almennings. Hún er viðbragð við þeim kæk valdsins að hunsa, snúa út úr og kvarta í hvert sinn sem fólk vill nýta lýðræðislegan rétt sinn og ræða samfélagið og óánægju sína með þá sem stjórna.
Enginn á rétt á vinsældum. Þær þarf að ávinna sér og þótt það virðist auðveldara að sussa og oftúlka magn neikvæðni í umræðunni til þess að gera alla þá sem ræða málið ábyrga fyrir þeim sem gengu of langt, þá eru kælingaráhrifin augljós. Það er risastór hópur fólks á Íslandi sem ber nákvæmlega ekkert traust til stjórnvalda, stjórnmála, dómstóla, Alþingis og fjölmiðla.
Þau hafa líka ástæðu til vantrausts. Það er ekkert ómálefnalegt að vantreysta stjórnmálafólki sem talar fyrir umbótum fyrir kosningar. Gagnrýnir þöggun, viljaleysi til að hlusta, skort á stjórnmálsiðferði og misskiptingu auðs á meðan þau keppast um sæti á þingi og í ríkisstjórn en tekur svo viðsnúning og hefur ekki annað fram að færa en að kvarta yfir nöldrinu í plebbunum.
Svoleiðis fólk eru loddarar og það er málefnalegt og rétt að vantreysta loddurum.
Lýðræði er nefnilega líka umræða, gagnrýni og mótvægi við vald. Við erum komin á hættulega braut þegar stjórnmálamenn telja umræður á Facebook vera hreinar og beinar árásir á sig. Og auðvitað svíður Jóni og Gunnu að vera steypt saman við verstu ummæli.
Að sjálfsögðu slær það fólk að sjá viðbrögð formanns velferðarnefndar og velferðarráðherra við umræðu um fátækt vera að snúa málinu upp í umræðu um þau sjálf og hvað þeirra daglega starf er erfitt vegna tuðs að neðan.
Þetta talar gegn réttlætiskennd fólks með sama hætti og fátækt er í andstöðu við hugmyndir fólks um velferð og réttlæti.
Annar angi af þessum viðbrögðum er svo að hér birtist mógðunartaktík Sjálfstæðismanna. Taktík sem þeir hafa nýtt ítrekað til að kæfa gagnrýni á eigin störf. Valhöll hefur einstakt færi á að kýla niður, sussa, niðurlægja og móðgast út í alla þá sem anda á flokkinn.
Það er taktík sem virkar vel ef þú átt kjósendur Sjálfstæðisflokksins en virkar ekki á neinn annan hóp.
Telji Viðreisn og Björt framtíð ósanngjarnt að vera steypt við Sjálfstæðisflokkinn og gefið í skyn að þau séu raunar ekki sérstakir flokkar að öðru leiti en að eiga eigin kennitölu verður það að vera þeirra fyrsta verk að skilja að kjósendur þeirra eru ekki kjósendur Sjálfstæðisflokksins.
Kjósendum Viðreisnar og Bjartrar framtíðar blöskrar yfirlæti og hroka. Þau vilja að orð hafi meiningu og hafa enga þolinmæði fyrir því að á þau sé sussað eða að enginn greinarmunur sé gerður á gagnrýni og ofsóknum.
Þeir sem kusu flokkana tvo og þó telja þetta sniðuga pólitík eiga sér alltaf sterkari og öflugri bandamann í Valhöll.
Viðreisn og Björt framtíð verða líka að bera virðingu fyrir því að þau fóru einfaldlega hölt af stað.
Ríkisstjórn flokkanna þriggja byggir ekki á meirihluta atkvæða heldur minnihlutastuðning þeirra sem kusu. Meirihluti þeirra á þingi byggir á því að nokkur fjöldi atkvæða féllu í skaut flokka sem ekki náðu nægum fjölda atkvæða til að komast á þing. Sjálfstæðisflokkur, Viðreisn og Björt framtíð höfðu misst yfir 7 prósentustiga fylgi frá þingkosningunum daginn sem ríkisstjórn flokkanna var kynnt. Samkvæmt könnun MMR sem fram fór dagana 12. til 26. janúar 2017 mældist stuðningur við ríkisstjórnina 35,0% sem er mun lægri stuðningur en aðrar ríkisstjórnir hafa mælst með við upphaf stjórnarsetu og í eina skiptið sem ný ríkisstjórn hefur ekki mælst með stuðning meirihluta kjósenda.
Stundin greindi svo frá því að Bjarni ákvað að skilja samstarfsflokkana eftir í súpunni vegna skýrslumálsins og skellti sér bara í frí til þess að þurfa ekki að svara fyrir málið.
Það hefur svo varla farið framhjá heilbrigðisráðherra að hans eigin flokkur hefur mátt sæta talsverðri gagnrýni fyrir að telja, fyrir kosningar, að skattaskjól standist ekki siðferðiskröfur en telja svo eftir kosningar að Bjarni Benediktsson, ráðherra í skattaskjóli, standist siðferðiskröfur ef það þýðir ráðherrastól fyrir Bjarta framtíð.
Ósætti hefur verið áberandi frá fyrsta degi núverandi ríkisstjórnar. Jón Gunnarsson, samgöngumálaráðherra, hafði vart tekið við lyklum að ráðherraskrifstofunni þegar hann gaf frat í stefnu Bjartrar framtíðar í Reykjavík varðandi flugvöllinn í Vatnsmýri. Um leið talaði Jón þvert á ákvæði stjórnarsáttmálans um að ríkisstjórnin muni beita sér fyrir lausn á „áratugadeilu um framtíð Reykjavíkurflugvallar með því að stofna til formlegra viðræðna samgönguyfirvalda, heilbrigðisyfirvalda, Reykjavíkurborgar, annarra sveitarfélaga og hagsmunaaðila.“ Björn Blöndal, oddviti Bjartrar framtíðar í borgarstjórn, sagði við Morgunútvarp Rásar 2 þann 13. janúar að þingmenn Bjartrar framtíðar muni aldrei styðja frumvarp um að taka skipulagsvald af Reykjavíkurborg til að tryggja að flugvöllurinn verði áfram í Reykjavík. Jón hafði einmitt hótað því daginn áður.
Áður en mánuður var liðinn af ráðherradóm Bjartar Ólafsdóttur hafði hún orðið uppvís að því að segja þinginu ósatt. Viðbragðið var ekki að biðjast afsökunnar heldur að snúa út úr og þvæla málinu. Ósannindi eru að öllum líkindum ofarlega á lista kjósenda sem töldu sig kjósa flokka aukinnar fagmennsku og stjórnmálasiðferðis yfir það sem ekki er hægt að lýða.
Við þetta bætist að svo virðist sem málefnasamningur ríkisstjórnarinnar sé alveg einstaklega meiningarlaus í huga stjórnarliða. Þórdís Kolbrún Reykfjörð Gylfadóttir, nýr ráðherra ferðamála, iðnaðar og nýsköpunar biðlaði þannig til mengandi stóriðju að hafa ekki of miklar áhyggjur af því að ekki væri gert ráð fyrir ívilnunum vegna mengandi stóriðju í sáttmálanum. Þórdís benti á að ákvæði samningsins sé því sem næst meiningarlaust enda sé að svo stöddu enginn að biðja um ívilnanir til mengandi stóriðju. „Ég get hins vegar einnig sagt að það eru engin verkefni á borði míns ráðuneytis í dag sem þessi yfirlýsing hefur áhrif á,“ sagði hún við Morgunblaðið.
Páll Magnússon, oddviti Sjálfstæðisflokksins í Suðurkjördæmi, studdi ekki ráðherraskipan flokksins í ríkisstjórn. Páll gekk svo langt að segja Suðurkjördæmi sýnd lítilsvirðing vegna ráðherraskipan. Sömu sögu má segja um Brynjar Níelsson sem lét það ekki flækjast fyrir sér að lýsa óánægju sinni vegna ráðherraskipan. Það gerði hann eins og Páll á fyrsta degi samstarfsins. Elliði Vignisson, bæjarstjóri í Vestmannaeyjum, sagði þessa ríkisstjórn ekki sína óskastjórn. Á fundi Sjálfstæðisfélags Árborgar þann 12. janúar síðastliðinn kom berlega í ljós að óánægja var gríðarleg vegna ráðherraskipan flokksins. „Að við skulum ekki fá ráðherra er algerlega fráleitt í mínum huga,“ sagði Kjartan Björnsson, bæjarfulltrúi Sjálfstæðismanna og forseti bæjarstjórnar í Árborg, við RÚV vegna málsins. Kjartan benti á að Suðurkjördæmi væri eitt sterkasta vígi Sjálfstæðisflokksins. „Með fjóra þingmenn hér og við vorum langt á fimmta mann í síðustu kosningum, af tíu þingmönnum,“ sagði hann.
Fjármálaráðherra var ekki lengi að lýsa yfir vonbrigðum með stjórnarsáttmálann. Í samtali við Hringbraut 12. janúar, það er tveimur dögum eftir að ríkisstjórnin var mynduð, sagði Benedikt Jóhannesson, formaður Viðreisnar, að í upphafi stjórnarmyndunarviðræðnanna hafi hann vonast eftir að ná meiru fram en raunin var í stjórnarsáttmálanum. Hann hefði viljað sjá ákveðna hluta sáttmálans orðaða á afdráttarlausari hátt.
Á degi tvö útilokaði Guðlaugur Þór Þórðarson utanríkisráðherra raunar að helsta stefnumál samstarfsflokka Sjálfstæðisflokksins, kosning um ESB, myndi ná fram að ganga á kjörtímabilinu. Í Morgunútvarpi Rásar 2 var hann spurður hvort Sjálfstæðisflokkurinn geti átt aðild að ríkisstjórn sem ákveður að fara í aðildarviðræður. „Hversu trúverðugt er ef ríkisstjórn er í landinu sem vill ekki fara í Evrópusambandið?“ svarar hann. „Bara almennt, sleppum þessari ríkisstjórn og tölum almennt um það. Hvernig á ráðherra, sem fer með umboð í þessu, að skrifa undir aðildarsamninginn sem hann er á móti?“ Samstarfið byggir á því að Viðreisn og Björt framtíð falli frá kröfu sinni um kosningu um áframhaldandi umsókn að Evrópusambandinu. Í sama viðtali gekk ráðherra gekk rösklega í það verk að afhjúpa skilnings- og þekkingarleysi sitt á utanríkismálum og raunar eðli þingbundinnar ríkisstjórnar. Í umræðu um hvers vegna þjóðaratkvæðagreiðsla um áframhald viðræðna við Evrópusambandið yrði tafin til enda kjörtímabilsins sagði ráðherra að engin önnur þjóð hefði farið þá leið að kjósa um að hefja samningaviðræður. Það er auðvitað kolrangt.
Njáll Trausti Friðbertsson, nýkjörinn þingmaður Sjálfstæðisflokksins, sagði við Morgunblaðið að ríkisstjórnin sé ekki fyrsti valkostur hans. Ríkisstjórnin sé of höfuðborgarmiðuð.
Theodóra S. Þorsteinsdóttir, þingflokksformaður Bjartrar framtíðar, var gagnrýnd fyrir að koma ekki fram við þingstarfið sem fullt starf heldur sitja áfram sem bæjarfulltrúi og í stjórn Isavia. Þeirri gagnrýni svaraði hún með því að vitna til Gunnars Birgissonar, Ármanns Kr. Ólafssonar og Birkis Jóns Jónssonar sem fyrirmynda í réttindabaráttunni. Þá sagðist hún hafa sagt upphátt að hún væri ósátt við mikla launahækkun þingmanna og vildi meira gegnsæi um ákvarðanir Kjararáðs en eins og Kvennablaðið greindi frá þá kaus hún gegn gegnsæistillögu Pírata um Kjararáð.
Krafa Viðreisnar og Bjartrar framtíðar á almenning um að sýna ró og anda helst ekki á ríkisstjórnina né ræða málefni eins og fátækt, mál sem misbýður réttlætiskennd flestra, vegna þess að það sé á svo neikvæðum forsendum fyrir ríkisstjórnina er til þess fallin að ala á þeirri tilfinningu fólks um að stjórnarliðum gæti ekki staðið meira á sama um daglegt líf fólks.
Tilfinning sem er réttmæt miðað við hegðun, yfirlýsingar og gjörðir stjórnarliða.
