Fitufordómar eru hatursorðræða

Tara Margrét Vilhjálmsdóttir skrifar:

Það hefur lengi verið mín skoðun að fitufordómar sem tjáðir eru í fjölmiðlum, á kommentakerfum fjölmiðla, samfélagsmiðlum, bloggum og fleiri stöðum internetsins, séu ekkert annað hatursorðræða. Þetta er hinsvegar eitthvað sem ég hef hikað við að impra á, fitufordómar hafa enn svo hátt samfélagslegt samþykki að þessi skoðun mín var alltaf dæmd til að falla í grýttan jarðveg. Eftir frægt viðtal Sindra Sindrasonar við mig um daginn er hinsvegar kominn tími á það. Oft var þörf en nú er nauðsyn.

Í kjölfarið af því sem gerðist opnuðust flóðgáttir fitufordóma eins og þær höfðu aldrei gert áður og skíturinn vall upp úr holræsunum og upp á yfirborðið. Fordómarnir beindust gegn mér en höfðu áhrif á allt samfélagið. Þau skilaboð sem ég og aðrir feitir einstaklingar fengu þessa vikuna voru þau að ekki væri hægt að taka mark á okkur og því sem við höfðum að segja vegna holdafars okkar, við værum latir, gráðugir og heimskir aumingjar sem væru að kollvarpa heilbrigðiskerfinu og við ættum bara að gjöra svo vel að drullast til að hafa smá sjálfsaga og grennast til að vera teknir gildir sem samfélagsþegnar. Skilaboðin voru skýr; við höfum ekki tilverurétt til jafns við aðra.

Og til þess að öðlast þennan tilverurétt þurfum við að gangast við því að hafa einungis eitt markmið í lífinu. Þetta markmið á að ganga framar öðrum markmiðum eins og eignast fjölskyldu, mennta okkur, búa við fjárhagslegt öryggi eða ferðast um heiminn og njóta lífsins. Þetta markmið er einfaldlega það að öðlast grannan líkama. Og allar og öfgakenndar leiðir eru leyfilegar í því skyni. En við megum ekki sjást! Við eigum að læðast meðfram veggjum með Herbalife-brúsana okkar, við eigum að helga líf okkar líkamsrækt en þó aldrei á almannafæri. Það á enginn að þurfa að sjá feitu líkamana okkar, táknmynd siðferðislegrar hnignunar samfélags okkar.

Ég veit af fólki sem notar næturnar og myrkrið til að fara út að ganga eða skokka. Það er búið að fá nóg af augngotum, hrópum og uppnefnum frá vegfarendum. Við eigum að víra saman á okkur kjálkana, taka lyf sem hjálpa okkur að missa 5 kg að meðaltali en hækka blóðþrýstinginn, við eigum að brjóta okkur kerfisbundið niður því við megum ekki vera sátt við okkur og við eigum að taka við skít því við eigum ekkert betra skilið. Við erum úrhrök. Og einhvernveginn hefur samfélagið náð að réttlæta þessa meðferð með þeirri útskýringu að þetta sé allt gert í nafni heilsu. Af því að allt sem hér á undan hefur komið fram hefur svo góð heilsufarsleg áhrif á okkur? Heilsa er meira en blóðþrýstingur og blóðsykursgildi. Heilsa er heildstætt hugtak yfir líkamlega, andlega og félagslega heilsu og langflest erum við því sammála. Nema þegar um er að ræða feitt fólk.

Þetta er greinagóð lýsing á lífi og upplifunum feitra Íslendinga. Og ef þú ert ekki feitur skaltu gjöra svo vel að keppast við að verða það aldrei. Og beita öllum tiltækum aðferðum. Þetta hefur áhrif á okkur öll, hvort sem við erum grönn, feit eða þar á milli.

Hvað er hatursorðræða?

Sem stendur er engin alþjóðleg skilgreining á hatursorðræðu til. Í tilmælum ráðherraráðs Evrópuráðsins nr. 97 (20) er að finna nokkurs konar skilgreiningu á hatursorðræðu. Þar segir meðal annars að hatursorðræða sé; „öll tjáning sem dreifir, hvetur til, stuðlar að eða réttlætir kynþáttahatur, útlendingahatur, gyðingahatur eða annars konar hatur sem byggist á umburðarleysi, þar á meðal umburðarleysi sem er tjáð með herskárri/óvæginni þjóðræknisstefnu/þjóðernishyggju eða þjóðhverfum sjónarmiðum, mismunun og fjandskap gegn minnihlutahópum, farandverkafólki og fólki af erlendum uppruna.“

Mannréttindadómstóll Evrópu hefur einnig fjallað um hatursorðræðu og hefur m.a. í dómum sínum vísað til hennar sem „hvers konar tjáningar, munnlegrar eða skriflegrar, sem dreifir, hvetur til, stuðlar að eða réttlætir hatur sem byggir á umburðarleysi (einnig vegna trúarbragða).“

 Svo ég dembi mér út í umræðuna sem skapaðist um daginn um hvort feitt fólk sé minnihlutahópur eða ekki, að þá er svarið tvímælalaust „já“. Ef við förum eftir líkamsþyngdarstuðlinum þá eru í kringum 20% Íslendingar sem uppfylla viðmið um „offitu“. Af þessum 20% er síðan ákveðinn hluti sem ekki telst feitur því að stuðullinn tekur ekki tillit til dreifingar á fitu og vöðvum. Hér er því klárlega um minnihlutahóp að ræða. Hugtakið minnihlutahópur er samt sem áður orðið úrelt, allavega að mínu mati. Að tilheyra minnihlutahóp þarf ekki endilega að þýða að þú tilheyrir jaðarhópi; þ.e. hópi sem er á jaðrinum og upplifir fordóma og mismunun sem rauðan þráð í lífi sínu. Ríkasta 1% í heiminum er klárlega minnihlutahópur. Ég á samt sem áður erfitt með að færa rök fyrir jaðarsetningu hans.

Fimm grundvallaratriði hatursorðræðu

En af hverju tel ég feitt fólk hafa sama tilkall og fatlaðir, hinsegin fólk,  innflytjendur og flóttafólk til að kvarta undan fordómum og hatursorðræðu? Ég ætla að fá smá hjálp frá Semu Erlu Serdar, reynslubolta í hatursorðræðu, til að útskýra það. Takk Sema! Sema fer með fyrirlestra og fræðslu víða um land til að útskýra hvað felst í hatursorðræðu og hvernig megi berjast gegn henni. Samkvæmt henni þarf að vega og meta 5 atriði  í orðræðunni til að skera úr um hvort um hatursorðræðu sé að ræða.

Innihald og tónn

En nú skulum við skoða fyrsta atriði af fimm sem við þurfum að vega og meta þegar kemur að hatursorðræðu, og það er innihaldið og tónninn. Innihald fitufordómanna getur verið mjög misjafnt, allt frá mjög hreinu og beinu (t.d. að kalla feitt fólk aumingja og bera það saman við fólk sem hugsar ekki um börnin sín og lemur annað fólk) yfir í að vera á gráu svæði. Þetta gráa svæði er oft tilkomið vegna þess að fordómarnir eru oft settir í birtingarmynd áhyggna viðkomandi af heilsufari feitra. Sem virðist gott og blessað á yfirborðinu en þegar við köfum aðeins lengra undir það að þá birtist okkur önnur mynd. Í fyrsta lagi að þá er alltaf um að ræða yfirborðskennt mat á heilsufari feitra sem byggist á þeirri beintengingu milli holdafars og heilsu, sem fjölmiðlum og samfélaginu hefur tekist að skapa. Fáar kenningar standa á jafn miklum brauðfótum og eru jafn hættulegar lýðheilsu og einmitt þessi. Meira um það hér.

Fyrir utan það að þessar áhyggjur (innihaldið) eiga aldrei rétt á sér að þá er tónninn afar niðrandi og innifelur oftar en ekki orð eins og „fitubollur“. Uppnefni getur aldrei talist partur af heilbrigðri hvatningu. Nú, ef að ekki eru notuð uppnefni standa samt eftir þau skilaboð að feitt fólk eigi ekki líkama sinn sjálft. Það á stöðugt að vera að meitla hann og minnka hann. Ef að við erum ekki fús til þess eru líkamar okkar gerðir blórabögglar fyrir hrun heilbrigðiskerfisins. Alveg sama hvernig þessar áhyggjur eru settar fram situr alltaf eftir smánun og niðurlæging. Það er komið svo að áhyggjafulla fólkið hefur fengið afar lýsandi heiti; áhyggjutröll eða concern trolls. Meira um þau hér og hvernig þau koma fram við feitt fólk (og af hverju sú hegðun á ekki rétt á sér) hér.

Ásetningur

Næsta atriði er ásetningurinn. Hér gildir margt það sama og um fyrsta atriðið, stundum er ásetningurinn einfaldlega sá að smána og niðra en stundum fellur hann á grátt svæði. Þá er aftur um að ræða fyrrnefndar áhyggjur. Hvernig sem þú setur áhyggjurnar fram þá á ég erfitt með að kaupa það að þú berir í raun og veru hagsmuni feitra fyrir brjósti. Af hverju værirðu þá annars að viðra þær á kommentakerfi fjölmiðla, um og við einhverja einstaklinga út í bæ sem þú þekkir ekki neitt? Ég tel að nær undantekningarlaust búi að baki tilraun viðkomandi til að upphefja sjálfa sig á kostnað feitra. Það getur verið grannur einstaklingur sem er að upphefja sig en það getur líka verið feitur einstaklingur sem er að upphefja sig á þann hátt að hann sé að fylgja öllum samfélagslegu reglunum (grenna sig) og sé þannig siðferðislega æðri en „slæma“ feita fólkið. Þetta mat mitt er byggt á tíðum rökræðum við áhyggjutröllin undanfarin ár. Einstaka sinnum kemur í ljós að um einlægar áhyggjur er að ræða og viðkomandi fer frá borði með nýja vitneskju og nýja sýn á feitt fólk og heilsufar þess. Oftast enda rökræðurnar þó á að tröllið springur og sýnir sitt rétta andlit, oftast á þessum nótum: „ég er búin að fá nóg af ykkur helvítis feitabollum sem þurfa stöðugt að vera að brussast og frekjast með líkama sína og skoðanir. Drullist bara í megrun“.

Þolendur

Þriðja atriðið varðar þolendur orðræðunnar. Þolendurnir eru augljóslega fyrst og fremst feitt fólk enda beinist orðræðan að því. Feitt fólk stendur þegar höllum fæti í samfélaginu og hatursorðræða gegnir því hlutverki að innsigla þá stöðu og jafnvel ýkja hana enn frekar. Aðrir mögulegir þolendur eru hinsvegar allir Íslendingar, líka þeir sem eru ekki feitir. Beintenging heilsufars og holdafars, þar sem áhersla er lögð á að því feitari sem þú ert því óheilbrigðari sértu, er ekki einungis villandi heldur hættuleg. Þessi hugsunarháttur veldur því að einblínum ekki á þá þætti sem skipta höfuðmáli fyrir heilsu okkar, sem eru heilsuvenjur, heldur möguleg einkenni heilsuvenjanna. Feitt fólk getur verið heilbrigt og grannt fólk getur verið óheilbrigt og það er staðreynd. Það sem skiptir hvað mestu máli í þessu samhengi eru erfðir, samfélagslegur jöfnuður og heilsuvenjur.  Og á meðan við horfum bara á jöfnuna sem svarta og hvíta, feitt=óheilbrigt og grannt=heilbrigt, getum við valdið verulegum skaða. Áhrif á heilbrigðisþjónustu eru vel þekkt, þar sem umkvörtunarefni feitra eru ekki tekin alvarlega og skuldinni skellt á holdafarið þegar rótin er allt önnur. Einnig er hætta á að horft sé framhjá ýmsum kvillum hjá grennra fólki vegna þess að talið er að „offitutengdir“ sjúkdómar geti ómögulega fundist hjá þeim. Þessar áhyggjur hafa oft verið reifaðar, m.a. í þessari íslensku rannsókn.

Samhengi

Fjórða atriðið er síðan samhengið. Samhengið vísar til þess hvernig orðræðan er tjáð og hverjir gera það. það er auðvitað hægt að ræða fylgni aukins holdafars við meiri áhættu á heilsufarskvillum á lausnamiðaðan og málefnalegan hátt. Sjá t.d. enn og aftur hér.  Það er hinsvegar ekki eitthvað sem ég hef séð neinsstaðar, því miður. Einnig skiptir verulegu máli hvaðan orðræðan kemur. Er viðkomandi einstaklingur trúverðugur, er hann í valdastöðu?

Hér að neðan getur að líta frétt af vef RÚV, fjölmiðli allra landsmanna, frá árinu 2010:

Í fréttinni kemur fram að við séum í hópi mestu „fituhjassa“ í heimi. Svona talar ríkisfjölmiðill Íslendinga, eini fjölmiðillinn sem við erum skylduð til að borga fyrir, um minnihlutahóp sem stendur höllum fæti í samfélaginu. Í ofanálag er við textann mynd af þáverandi heilbrigðisráðherra, til að gefa orðanotkuninni enn meira vægi. Stöldrum nú aðeins við og hugsum hvort að RÚV hefði fjallað um „kynvillinga“ í frétt um Samtökin ’78 eða um fatlað fólk sem „krypplinga“ eða „fávita“? Og nei, ég er ekki að segja að þessir jaðarhópar þurfi ekki að þola neina fordóma eða mismunun, þvert á móti. En ef að þið þurftuð frekari sannanir fyrir samfélagslegu samþykki fitufordóma er hún komin hérna.

Annað dæmi er hérna:

Hér getur að líta lækni sem varar við þeirri holskeflu, flóðbylgju, jarðskjálfta, gosi, sinueldi, snjóflóði, hamfarahrinu sem offitufaraldurinn mikli mun leiða af sér. Ég hef þegar komið inná hvað þetta er röng nálgun að „vandanum“ hérna. En jafnvel þó að þessi skoðun hans ætti rétt á sér þarf hann að titla hana „Fitubollurnar“? Það eru fáir heilagri í vestrænum ríkjum en læknar, fáir sem við treystum betur. Ef að læknir má uppnefna og niðra sjúklinga sína opinberlega, af hverju ætti almenningur þá ekki að mega það? Ég er líka rosalega forvitin um það hver viðbrögðin hefðu orðið ef Teitur hefði talað svona um annan sjúklingahóp. Hvaða sjúklingahóp sem er.

Síðasta dæmið sem mig langar að sýna ykkur er þetta:

Þessi frétt birtist á Vísir.is og á bls. 2 í Fréttablaðinu þann 21. mars sl. Í fréttinni kemur fram að um þrjár milljónir manna deyji af völdum offitu á hverju ári og að árlegur kostnaður vegna offitufaraldursins í heiminum sé jafn mikill og vegna stríða og hryðjuverka. Við þekkjum öll þessar fréttir, þær birtast reglulega á hinum ýmsu miðlum og fá okkur til að súpa hveljur. Það sem fæstir vita er að þær eru oftar en ekki byggðar á vafasömum tölfræðilegum greiningum þar sem öll dauðsföll og allur kostnaður vegna allra lífstílstengdra sjúkdóma sem hafa jákvæða fylgni við hærri líkamsþyngdarstuðul eru sett undir hatt offitu. Ég hef meira að segja séð dauðsföll og kostnað vegna Alzheimer notuð í þessum tilgangi. Inni í þessum tölum er kostnaður og dauðsföll vegna þessara kvilla og sjúkdóma alveg óháð því hvort um er að ræða feita eða granna einstaklinga og hvernig sjúkdómarnir eru tilkomnir. Slík greining stenst ekki nánari skoðun og er með öllu siðlaus. Um er að ræða ofureinföldun á tölfræði þar sem fylgni er látin líta út sem orsakasamband. Allir sem hafa setið inngangskúrs í tölfræði vita að svo er ekki.

Að bera feitt fólk saman við jafn hræðilega atburði og stríð og hryðjuverk er ekki taktík sem er beinlínis ný af nálinni. Tilgangur þessarar samlíkingar veldur hinsvegar heilabrotum. Erfitt er að sjá hvernig hún er til þess fallin að vekja fólk til frekari vitundar um hinar meintu hræðilegu afleiðingar offitu en það gerir nú þegar. Jafnframt er erfitt að sjá hvaða lýðheilsufræðilega tilgangi fréttin á að þjóna þar sem hvergi er komið inn á lausn við „vandanum“. Hann er einfaldlega settur fram á eins dramatískan hátt og mögulegt er og svo er fréttinni lokið. Hvort sem það er gert af hugsunarleysi eður ei þjónar fréttin engum öðrum tilgangi en að vekja upp og efla andúð á feitu fólki. Margoft hefur verið rannsakað hvaða áhrif svona fréttaflutningur hefur á almenning og niðurstaðan er einfaldlega sú að hann eykur samfélagslegt samþykki fitufordóma. Með öðrum orðum er verið að gefa út skotleyfi á feitt fólk.

Áhrif

Fimmta og síðasta atriðið til að meta hvort að um hatursorðræðu sé að ræða eru áhrifin af orðræðunni. Hér er jafnframt komið inn á spurningu sem vaknaði hjá mörgum fyrir nokkrum vikum síðan; eru fitufordómar til? Svarið er já. Ég impraði aðeins á því fyrr í greininni þar sem ég gaf ykkur innsýn í reynsluheim feitra. En fræðin á bak við fitufordóma eru mikil og víðtæk. Hugtakið fitufordómar varð til við upphaf sjöunda áratugarins og hefur þessi tegund fordóma því verið rannsökuð á kerfisbundinn hátt í nærri 6 áratugi. Úr hefur orðið sjálfstæð fræðigrein, fitufræði eða fat studies, sem er kennd við háskóla í Bandaríkjunum. Fitufordómar hafa fundist og verið rannsakaðir í velflestum vestrænum velmegunarríkjum, þar á meðal á Íslandi

Hvaða áhrif hefur það á einstakling að eiga ekki tilverurétt til jafns við aðra? Eins og þið getið ímyndað ykkur eru þau mikil og alvarleg. Staðalmyndin um að feitt fólk sé gráðugt, latt, skorti sjálfsaga eru fastmótaðar með okkur frá unga aldri. Þessi viðhorf hafa fundist hjá börnum niður í allt að þriggja ára og eftir því sem eldumst eru þau hömruð í huga okkar, aftur og aftur, þar til þau verða ótvíræður sannleikur. Vegna áðurnefnds samfélagslegs samþykkis fitufordóma er tíðni þeirra há, eða á pari við tíðni kynþátta- og aldursfordóma.

Þegar litið er niður á ákveðinn hóp innan samfélagsins og hann stöðugt fordæmdur leiðir það oftar en ekki til mismununar gegn einstaklinga innan hópsins. Þessi mismunun hefur verið staðfest með rannsóknum víða um heim þegar kemur að stríðni og einelti meðal barna, aðgengi að menntun, atvinnu, tekjum, félagslífi, fjölmiðlum, réttarkerfinu, ættleiðingum, aðgengi að opinberum stofnunum, almenningssamgöngum og ekki má gleyma heilbrigðiskerfinu.  Í ljósi þess hversu víðtæk og alvarleg birtingarmynd fitufordóma er í vestrænum samfélögum má færa rök fyrir því að um sé að ræða kerfisbundna mismunun sem komi fram á flestum, ef ekki öllum, sviðum samfélagsins.

Í kjölfar viðtalsins og holskeflunnar sem fylgdi bárust mér ótrúlega sorglegar sögur frá fólki víðsvegar af landinu, þar sem það tjáði sig um mismunun á grundvelli holdafars, sem var bæði beint að því sjálfu og vinum og ættingjum. Það var sláandi lesning og oftar en ekki var það heilbrigðiskerfið sem hafði farið hvað verst með fólk. Sumir töluðu t.d. um miklar þjáningar sem fylgdu því að flakka milli lækna í mörg ár í því skyni að fá lausn við þrálátum einkennum en fá aldrei almennilega heilbrigðisþjónustu. Skuldinni var ávallt skellt á holdafar þeirra og eina lausnin í augum heilbrigðisstarfsfólk var að grennast. Í öllum tilvikum kom í ljós að um var að ræða allt aðra rót á vandanum og stundum var hún lífshættuleg. Stundum var það orðið of seint. Fólk sagði mér fullum fetum að það hefði misst ástvini sína úr fitufordómum, ekki sjúkdómnum sjálfum, hver sem hann var. Það var aukaatriði. Margir tóku umræðuna mikið inn á sig enda átti allt sem sagt var um holdafar mitt við annað feitt fólk. Hjá sumum vall þunglyndi og kvíði upp á yfirborðið og sumir þurftu að taka sér frí frá vinnu. Það gat einfaldlega ekki horfst í augu við heiminn og samfélagið sem hafði fordæmt það svo heiftarlega nokkrum dögum áður. Eðlilega. Það þolir enginn svona hatur og heift án þess að blikna og við eigum ekki að gera kröfu um að það geri það. Fyrir utan það hversu ómögulegt og ómannúðlegt það væri, værum við að setja skömmina og ábyrgðina fyrir ofbeldinu á þolandann, ekki gerandann.

Í skýrslu (http://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item28261/Holdafarsford%C3%B3mar_lokaskjal_des.2015.pdf) Landlæknisembættisins um holdafarsfordóma kemur eftirfarandi fram: Fordómar og mismunun hafa margvísleg neikvæð áhrif á heilsu og líðan fólks. Rannsóknir meðal samfélagshópa sem hafa orðið fyrir mismunun sýna auknar líkur á ýmsum heilsufarskvillum, svo sem háþrýstingi, langvinnum verkjum, kviðfitu, efnaskiptavillu, æðakölkun og brjóstakrabbameini, jafnvel þegar tekið hefur verið tillit til annarra áhrifaþátta. Rannsóknir sýna ennfremur að reynsla af fitufordómum eykur líkur á þunglyndi, neikvæðu sjálfsmati, slæmri líkamsmynd, ofátsvanda og minni þátttöku í hreyfingu. Þessar niðurstöður haldast þrátt fyrir að tekið sé fyrir áhrif þátta á borð við kyn, aldur og líkamsþyngdarstuðul.

Það er svo stórkoslega kaldhæðnislegt að þeir sem eru hvað afkastamestir í að minna fólk á skaðsemi offitu og smána það í átt að bættri heilsu er sama fólkið og veldur feitu fólki hvað mestum heilsufarslegum skaða. Og ég og fleiri líkamsvirðingarsinnar hafa hvað eftir annað hamrað á þessu atriði og reynt að beina umræðunni á skynsamari og gagnreyndar brautir en ekkert gerist. Það mun fullt af fólki taka fyrirsögn þessarar greinar og kannski lesa greinina, en taka ekkert inn af því sem kemur fram í henni. Það mun æpa um freku fitubollurnar sem heimta tilverurétt, staðfesta í leiðinni allt sem hefur komið fram hér að framan og gera lýðheilsuvandann sem það sem missir svefn yfir á næturnar miklu verri.

Köllum hlutina réttum nöfnum!

Fitufordómar hafa áhrif á okkur öll, hvar sem við föllum á skala líkamsþyngdarstuðulsins. Það er löngu kominn tími til að við köllum hlutina réttum nöfnum, öðruvísi mun okkur reynast erfiðara að vinna bug á þessum samfélagslega og heilsufarslega bákni.

Fitufordómar eru ekkert annað en hatursorðræða.