Fyrir rúmum þremur áratugum síðan sat ég á móti eiginkonu minni fyrrverandi við stórt, þungt samningaborð á skrifstofu lögfræðings í Húsi Verslunarinnar. Hæsta, stærsta og flottasta húsið í Reykjavík á þeim tíma. Við hlið okkar voru tveir af færustu lögfræðingum landsins. Minn var auðvitað karl og hennar auðvitað kona.
Á samningarborðinu lá búslóðin, íbúðin og barnið okkar. Það tók ekki langan tíma að skipta búslóðinni. Ég fékk það sem ættingjar mínir höfðu gefið okkur í brúðkaupsgjöf og vice versa. Íbúðin var seld og skuldir gerðar upp, þ.m.t skuld við ættingja vegna láns til útborgunar við íbúðarkaupin. Því sem eftir stóð skiptum við á milli okkar.
Erfiðaðsti hluti skilnaðarins var forráðarétturinn yfir dóttur okkar sem var auðvitað algerlega ómeðvituð um þær heiftarlegu deilur sem foreldrar hennar háðu. Við vorum reið og sár og bæði vildum við fá forræðið yfir barninu okkar, réttinn til að taka þátt í lífi hennar á sem eðlilegastan hátt eftir sundrungu fjölskyldunar.
Það var var enginn lögfræðingur til staðar sem gætti hagsmuna hennar. Barnið var eins og hver annar hlutur sem við höfðum skaffað okkur á þeim tíma sem við vorum gift. Egóismi okkar hjónanna fyrrverandi blómstraði í öllu sínu veldi og öllum brögðum var beitt þessarri forræðisdeilu. Stríð stóð milli okkar foreldranna með aðstoð fagfólks, og barnið okkar var varnarlaust í þeirri baráttu.
Hjónaskilnaðurinn átt rætur sínar að rekja í áfengisvandamál okkar beggja. Bæði vorum við alkóhólistar en birtingarmynd sjúkdómsins var gerólik. Bæði sköðuðum við hvort annað og hjónabandið okkar. Og skilnaðurinn sem var óhjákvæmilegur var á ábyrgð okkar beggja.
Ég taldi mig hæfari mig til þess að fara með forræði barnsins. Ég var jú búinn að breyta mínum lífsstíl. Hafði farið í áfengismeðferð einhverjum mánuðum áður og var með íbúð og vinnu. Móðir barnsins, sem eftir skilnaðinn bjó í foreldrahúsum, taldi sig hafa sterkari rétt. Hún vísaði til móðurtilfinningarinnar og gamalla hefða í þessum málum.
Lögfræðingurinn minn ráðlagði mér að gefa upp á bátinn baráttuna um forræðið, hún væri vonlaus fyrir mig. Það eitt að ég væri karlmaður væri hefðinni samkvæmt dauðadæmt. Föðurtilfinningin var, og er kannski enn, ekki viðurkennd á sama hátt og móðurtilfinningin.
Eftir stóð að þrátta um umgengnisrétt okkar feðgina. Enn og aftur var gripið til móðurtilfinningarinnar og gamalla hefða. Enginn hugsaði um hag barnsins eða hvað væri því fyrir bestu. Í raun og veru snerist þessi barátta þarna í Kringlumýrinni um að skaða og særa hvort annað eins mikið og illa og hægt var. Hefndin, egóisminn og reiðin réðu för og við feðginin höfum aldrei beðið þess bætur sem þarna gerðist.
Hefðinni samkvæmt var okkur feðginunum boðin umgengni við hvort annað aðra hverja helgi og önnur hver jól og páska, ásamt fjórum vikum yfir sumarið. Ég átti ekkert val. Konan mín fyrrverandi var með öll trompin á hendinni. Ég varð bara að kyngja því sem að mér var rétt og skrifa undir umgengnissamninginn án þess að vera með frekara mögl.
Nokkrum árum síðar flutti ég erlendis. Það er auðvitað ídjótískt og eigingjarnt val sem ég sem umgengnisforeldri valdi. Það var ekkert hægt að breyta umgengnisréttinum og bæta okkur feðginunum á einhvern hátt þá skertu umgengni sem af þessum flutningum hlaust. Umgengnisrétturinn var einungis til mín vegna. Og ef ég kaus að flytja frá þeim stað sem mæðgurnar bjuggu þá raskaðist umgengisrétturinn óhjákvæmlega. Við fengum því bara að umgangast hvort annað í fjórar vikur á sumrin þegar hún kom og heimsótti mig. Svo og í heimsóknum mínum til Íslands.
Margar mæður finna sér annan mann og vilja að hann gangi barni/börnum sínum í föðurstað. Margar vinna að því leynt og ljóst að skaða sambandið milli föður og barns og efla samband stjúpföður og barns. Það sem ég vil kalla endurfeðrun.
Í mínu tilfelli var málið enn erfiðara því að mömmunni og stjúpanum auðnaðist ekki að eignast börn saman og því var enn meiri ástæða til að pota mér út til að veita stjúpföðurnnum enn meira pláss. Við feðginin fengum aldrei að byggja upp eðlilegt samband föður og barns.
Að ræna börnum með þeim hætti sem oft er gert skaðar mest barnið sjálft og er að mínu mati ótrúlegur vanþroski og ótuktarskapur. Ég þekki fósturföður dóttur minnar ekki neitt. En ég lít einfaldlega á hann sem þjófsnaut. Hann er í hlutverki föður barnsins míns og afa barnabarnanna minna. Hlutverk sem hann fékk upp í hendurnar frá barnsmóður minni.
Samskipti okkar hjónakornanna fyrrverandi voru mjög slæm og hafa alla tíð verið. Eiginlega töluðumst við aldrei við um málefni eða velferð barnsins okkar s.s. skólann, vandamál eða gleðiefni. Ég var snemma út úr myndinni sem uppeldisforeldri og orðinn gjafapabbi sem reyndi að bæta fyrir „gjörðir” mínar með allskonar „þetta er nú það minnsta sem hann getur gert” gjöfum.
Fyrir þremur árum fjöruðu samskipti mín við dóttur mína og fjölskyldu hennar endanlega út. Ég vildi ekki lengur leyfa höfnuninni sem ég upplifði í samskiptum okkar og fjölskyldu hennar að stjórna lífi mínu lengur. Ég var faðir hennar en ekki fjarskyldur ættingi hennar. Og hún var ekki eingetin dóttur heilagrar móður sinnar.
Einstaklingar sem aldir eru upp við foreldraútskúfun (Parental alienation) eru á milli steins og sleggju og koma út í lífið með brengluð viðhorf til foreldra sinna. Barnið þekkir ekkert annað en það sem það hefur alist upp við og gerir sér enga grein fyrir því hvort foreldrið var í hlutverki steinsins eða sleggjunnar.
Hún mamma mín heitin sagði á sínum tíma að dóttir mín kæmi aftur þegar hún yrði fullorðin. Hún hafði rangt fyrir sér. Því miður. Skaðinn var skeður og viðhorfin fullmótuð. Mín tilfinning varð sú að hún dóttir mín skammaðist sín fyrir mig.
Að breyta umgengnisrétti barna til beggja foreldra er eitt af brýnustu verkefnum stjórnvalda í dag. Það er erfitt, fyrir þann sem ekki þekkir af eigin raun, að gera sér grein fyrir hve mikil óhamingja hlýst af núverandi kerfi. Ég óska engum þess að þurfa ganga í gegnum það óréttlæti sem ég og dóttir mín, nú fullorðin kona, höfum þurft að þola.
Börn framtíðarinnar taka við kyndlum frá uppalendum sínum, og stundum fá þau aldrei að þekkja uppruna sinn.
Stokkhólmi, 23. apríl 2017
Kjartan Sæmundsson
