David Hearst, höfundur þessarar greinar, er ritstjóri netmiðilsins Middle East Eye og hefur mikla reynslu af skrifum um heimsmál og átakasvæði í heiminum. Greinin er þýdd og birt með góðfúslegu leyfi Middle East Eye, en þar var hún upphaflega birt þann 2. júní sl. Hér er slóð á greinina.
Þrjár mögulegar ástæður fyrir spennunni milli Katar og nágrannaríkjanna við Persaflóa
Ljóst er að árás hakkara á fréttastofu Katar í síðasta mánuði var fyrirfram skipulögð. Hér er farið yfir það hversvegna þetta atvik átti sér stað og hversvegna núna.
Myndin er af vef AFP fréttastofunnar og sýnir emír Katar, Sheikh Tamim bin Hamad al-Thani,
á 71. fundi Allsherjarþings Sameinuðu þjóðanna í New York í september 2106.
Athugasemd höfundar: Frá því að greinin var skrifuð hefur atburðarásin verið hraðari en ég gat gert mér í hugarlund. Sex Arabaríki hafa nú slitið stjórnmálasambandi við Katar.[1] Landamærum þess að Sádi-Arabíu hefur verið lokað og 85% af innflutningi til landsins hefur verið stöðvaður. Katar býr nú við umsátur úr öllum áttum. Það er ekki lengur hægt að tala um þetta sem „deilu“ heldur lítur út fyrir að með þessari skipulögðu herferð sé miðað að breyttu stjórnskipulagi á Katar.
Skömmu eftir stórskotaárás fjölmiðla undir stjórn Sameinuðu furstadæmanna og Sáda á Katar, var þetta nágrannaríki þeirra við Persaflóann rjúkandi rúst, ófært um að halda nokkurn viðburð, hvað þá heimsbikarmót. Að minnsta kosti stóðu þau í þeirri sælu trú.
Stóryrðin voru ekki spöruð: Katar fjármagnaði alla hryðjuverkastarfsemi; Katar mátti ekki komast upp með að „skaða landsvæðið“; Katar yrði að gera upp við sig hvort það ætlaði að taka afstöðu með eða á móti Íran. Síðast en ekki síst var emírinn í Katar minntur á örlög Mohameds Morsi [fyrrum forseta Egyptalands].
Hótunin um að steypa þjóðhöfðingja eins samstarfsríkjanna við Persaflóa af stóli var ekki einu sinni sett fram í skjóli nafnleysis heldur af þeim manni sem ber ábyrgð á því að koma sjónarmiðum Sáda á framfæri í Bandaríkjunum. Salman al-Ansari, forseti samstarfsráðs SádiArabíu og Ameríku sendi út svohljóðandi skilaboð á Twitter: „Til emírsins í Katar, varðandi samstöðu þína með ríkisstjórn öfgamanna í Íran og misgjörðir þínar gagnvart Verndara heilögu moskanna tveggja [2], vil ég minna þig á að Mohamed Morsi gerði nákvæmlega það sama. Í kjölfarið var honum steypt af stóli og hann hnepptur í fangelsi.“
Þetta er nú forsíðufrétt í Sádi-Arabíu.
Ritstjóri sem verðskuldar launahækkun
Þetta eru athyglisverð skilaboð til samherja sem hefur lagt til hersveitir til að annast varnir suður-landamæra Sádi-Arabíu sem liggja að Yemen. Það hafa Egyptar ekki gert. Eða til ríkisstjórnar sem framseldi pólitískan andófsmann til Sádi-Arabíu sama dag og hún varð fyrir árás vegna meints stuðnings síns við Íran. Þetta er einnig áhugavert í ljósi þess að áður hafði Salman konungur heimsótt Katar og dansað við emírinn.
Þetta myndband frá ferð Salmans konungs til Katar fór eins og eldur í sinu um internetið
En kannski er konungurinn ekki lengur meðvitaður um það hvað hinn 31 árs gamli sonur hans hefst að í hans nafni.
Árás hakkara á fréttarás Katar þann 24. maí sl. markaði aðeins upphaf ofsóknanna. Aðeins örfáum mínútum eftir tölvuárásina, sem átti sér stað 14 mínútum eftir miðnætti, höfðu fréttamiðlarnir Al Arabiya TV og Sky News Arabia borið falsfréttirnar áfram. Innan 20 mínútna kepptust fréttastofurnar við að skýra og greina stöðuna, spá fyrir um framhaldið, birta tilvitnanir og senda út boð á Twitter.
Samkvæmt ráðamönnum í Katar afrekuðu þessir fjölmiðlar það að finna 11 stjórnmálamenn og álitsgjafa til þess að mæta í viðtöl á ljósvakamiðlum, á bilinu 12:51 til 3:28 um nóttina. Það verða að teljast snör handtök af hálfu ritstjóra á vakt sem er aðeins að „bregðast við“ fréttaflutningi, og það um hánótt. Hann ætti að fá launahækkun.
Önnur sérkennileg tilviljun: Öllu var þessu komið á framfæri í 14 mismunandi skoðanagreinum í bandarískum fjölmiðlum, sem allar fjölluðu um þá hættu sem stöðugleika á svæðinu stafaði af Katar. Þetta kemur svo aftur verulega á óvart í ljósi þess að mörg ár eru síðan nokkur hefur haft fyrir því að skrifa álitsgrein um Katar í bandaríska fjölmiðla.
Það er því augljóst hvað gerðist. Þetta var úthugsuð atlaga. Öllu óljósara er hversvegna þetta gerðist og hversvegna einmitt núna.
Katar á sér langa sögu um stuðning við pólitíska útlaga Egyptalands, íslamista sem og veraldlega og hefur skotið skjólshúsi yfir fyrrum pólitískan leiðtoga Hamas frá því að hann fór frá Damaskus. Al Jazeera er einnig þekkt stærð, þótt miðillinn sé reyndar, eftir álagið að undanförnu, orðinn lítið annað en daufur skuggi þess fréttanets sem flutti fréttir af Arabíska vorinu.
Fréttaflutningur Al Jazeera af heimsókn Donalds Trump til Riyadh [höfuðborgar Sádi-Arabíu] var í skársta falli neyðarlegur. Það sama má segja um umfjöllun þess um stríðið í Yemen. Fréttirnar eru vandlega klipptar og skornar rétt eins og meginmarkmiðið sé að forðast að ergja Sáda. Hver var þá kveikjan að þeim væringum sem nú eiga sér stað?
Nokkrar skýringar koma til greina.
Í fyrsta lagi: Viljinn til að ljúka verkinu
Fyrsta ástæðan sem kemur til álita er sú að bæði Mohammed bin Salman, vara-krónprins Sáda og Mohammed bin Zayed, krónprins Abu Dhabi [höfuðborg sameinuðu furstadæmanna] sjái Trump sem tækifæri til þess að ljúka því verki sem þau hófu í júní 2013 þegar Morsi var steypt af stóli. Gagnbyltingar gegn lýðræðislega kjörnum ríkisstjórnum hafa ekki reynst sérlega árangursríkar. Egyptaland hefur enn ekki náð að rétta sig af efnahagslega þrátt fyrir að milljörðum dala hafi verið varið til þess. Þrjár mismunandi ríkisstjórnir seilast til valda í Líbíu. Khalifa Haftar, maður Egyptalands og furstadæmanna í Líbíu, hefur farið sér hægt í sókninni til Trípóli [3] og Sana’a, höfuðborg Yemen, er enn á valdi Houtha.
Bandalag þeirra bin Salman, bin Zayed og Sisi [forseta Egyptalands] er heldur ekki stöðugt. Auðveldlega gæti skorist í odda milli þeirra eins og þegar róstur meðal Nasserista butust út í Egyptalandi þegar Riyadh náði óbyggðum eyjum á sitt vald. Bin Zayed og bin Salman styðja einnig andstæða hópa í Yemen í baráttunni um völd yfir borginni Aden.
Þetta bandalag er þó nógu stöðugt til þess að sameina mennina þrjá í sameiginlegri viðleitni þeirra til þess að brjóta á bak aftur öll Arabaríki sem ekki fylgja þeim að málum.
Í öðru lagi: Þeir gætu verið að kaupa sér tryggingu
Önnur ástæðan sem kemur til álita er af persónulegum toga. Með því að standa fyrir árás á Katar stefna þeir ekki aðeins að því að þagga niður utanaðkomandi andspyrnu, heldur einnig öfl á heimavelli. Fyrir bin Salman er bráðnauðsynlegt að þagga niður andóf meðal hirðarinnar áður en hann getur rutt eldri frænda sínum Mohammed bin Nayef úr vegi sem krónprins.
Með því að stökkva á vagninn hjá Trump, halda bin Salman og bin Zayed að þeir hafi tryggt stöðu sína. Það er þó háð þvi að Trump sitji sem forseti út kjörtímabilið. Þeir eru ekki margir í Washington sem nú bíða eftir vitnisburði James Comey, fyrrum forstjóra FBI, fyrir rannsóknardeild öldungadeildar Bandaríkjaþings, eða þeir sem bíða þess að sjá hversu lengi metnaðarfullir Repúblikanar á borð við öldungardeildarþingmanninn Paul Ryan muni halda hollustu við Trump, sem telja það gefið mál.
Tyrkland er einnig í hópi þeirra ríkja sem keppa um völdin á svæðinu, þótt í nokkra klukkutíma þann 15. júlí á síðasta ári hafi litið út fyrir að svo væri ekki. Sömu fjölmiðlar undir stjórn Sáda og Furstadæmanna og þeir sem gerðu atlögu að Katar á þessu ári, ráku upp fagnaðaróp þegar leit út fyrir að Erdogan hefði verið hrakinn frá völdum í valdaráni hersins.
Það er því rökrétt ályktun að ástæða þeirra nú fyrir því að vilja sjá emírnum í Katar steypt af stóli sé þessi: það var hann sem fjármagnaði þá fjöldabyltingu sem Sádar og Furstadæmin eru ennþá að berjast gegn.
Í þriðja lagi: Viljinn til að afmá Katar
Þriðji hvatinn að árásinni á Katar gengur lengra. Vera má að þeir vilji hreinlega sjá Katar þurrkast út sem sjálfstætt ríki. Þetta hljómar, og er, fjarstæðukennt á okkar tímum. Í fyrsta lagi er herflugvöllur varnarbandalags undir stjórn Bandaríkjamanna staðsettur í Katar. Það gæti skýrt hversvegna sameinuðu furstadæmin heyja harða baráttu fyrir því í Washington að að þessi herstöð verði flutt frá Katar.
Þó má vera að hugmyndin á bak við þessa herferð hafi lítið að gera með atburði sem átt hafa sér stað á þessari öld. Bloggarar í Riyadh sem njóta viðurkenningar yfirvalda hafa sent frá sér raðir Twitter-skilaboða þar sem dregnir eru upp atburðir sem áttu sér stað fyrir meira en 100 árum. Þeir hafa m.a. grafið upp þátt Breta í því að kjósa al-Thani fjölskylduna til þess að ríkja yfir þessum hluta Arabíuskagans.
Án þess að kaldhæðin sé meðvituð, skrifa þeir þær hremmingar sem Katar stendur nú frammi fyrir á samkomulag sem al-Thani og Bretar gerðu með sér árið 1868, sem ruddi fjölskyldunni braut til pólitískra valda yfir öðrum ættbálkum á svæðinu.
Sádi-arabíska fréttablaðið al Eqtisadiah sagði á Twitter að á Katar væri hefðin sú að eftirlætissonur föður tæki við völdum af honum fremur en sá elsti. Ennfremur kom fram að 40% olíuteknanna rynni til al-Thani fjöldkyldunnar.
Sagan endurtekur sig
Að grafa þetta upp er yfirþyrmandi hættulegt fyrir sérhvern hugsandi meðlim sádísku konungsfjölskyldunnar. Hvar væri konungdæmið t.d. nema fyrir tilstilli breska heimsveldisins? Aðeins einni hæð fyrir ofan þann sal í safni Abdul Aziz konungs, þar sem Trump sýndi sverðdansinn, er myndagallerí þar sem mynd af breskri konu með sjálfum stofnanda konungsdæmisins er til sýnis á áberandi stað.
Þessi kona er Gertrude Bell. Sem fornleifafræðingur, landkönnuður, fremsta fjallgöngukona sinnar aldar og hæfileikaríkur fyrirsvarsmaður breska heimsveldisins lék Bell stórt hlutverk í stofnun ríksis í Mesópótamíu, sem nú er Írak, og í vali á ættbálkaleiðtoga til að styðja í Arabíu.
Bell ferðaðist til Ha’il, þar sem al-Rasheed, óvinaættbálkurinn, hafði aðsetur, og hún var kunnug Hashemítunum í vestri. Niðustaða hennar var sú að Ibn Saud, sem þá var fertugur, væri besti kosturinn. Í lýsingu hennar á honum segir m.a.:
„Meðal þeirra manna sem riðið hafa úlfalda frá blautu barnsbeini, er sagt að fáir reiðmenn standist honum snúning, hann er tvímælalaust hugdjarfur leiðtogi sundurleitra flokka, og jafnframt því að vera fær hermaður býr hann yfir stjórnmálahæfileikum sem eru jafnvel enn meira metnir í ættbálkasamfélaginu. E.t.v. er það að vera stjórnmálaleiðtogi mesti heiður sem manni í hans samfélagi getur hlotnast.“
Vissulega lofsamleg ummæli. En þetta hefur Saud-fjölskyldan í farteskinu.
Og hvað varðar skiptingu olíuauðsins lítur Sádi-Arabía ekki vel út í samanburði við Katar. Íbúar Katar eru þeir ríkustu í heimi miðað við höfðatölu, eignir þeirra eru þrefaldar á við meðaleign Sáda. Í Katar er nánast ekkert atvinnuleysi en hinsvegar um 12% atvinnuleysi meðal Sáda og ef dulið atvinnuleysi er meðtalið er það allt að 25%.
Hvað með það fyrirkomulag að völd erfist frá föður til eftirlætis sonar hans? Mohammed bin Salman er ekki elsti sonur Salmans, en hann er augljóslega í uppáhaldi hjá föður sínum. Hamingjan forði því að ásakanir um að nágrannaríki viðhaldi svo vondri hefð, komi eins og bjúgverpill í bakið á Saud-fjölskyldunni.
Konungsríki leikur tveimur skjöldum
Sádi-Arabía nútímans er heldur ekki undanþegin ásælninni í velþóknun erlendra kvenna. Ef Abdul Aziz konungur þurfti á meðmælum Gertrude Bell að halda, þá virðist barnabarn hans ekki síður hafa þörf fyrir meðmæli annarrar erlendrar konu, Ivönku Trump.
Fréttablað Riyadh, eitt af vopnum bin Salmans í því fjölmiðlastríði sem nú stendur yfir, fékk einkaviðtal við Ivönku, þar sem helsta áhugamálið var spurningin; hvað fannst henni um bin Salman?
Hún kallaði vara-krónprinsinn „áhrifaríka fyrirmynd“ fyrir æskulýð Sáda, Araba og múslíma, vegna þess að hans hátign stæði fyrir „leiðtogahlutverkið, metnað og ást á landi sínu og þjóð“. Hann væri einnig heillandi persónuleiki.
Gertrude Bell (Myndin er frá Helene Roger-Viollet); Ivanka Trump (Myndin er frá Wikicommons)
Vitanlega eru hvorki bin Salman né Ivanka jafn áhrifamikil og forverar þeirra, Abdul Aziz og Gertrude Bell. En sameiginlegt þema endurspeglast í þessum svipmyndum þótt 100 ár séu á milli þeirra; þörf valdhafans fyrir viðurkenningu af hálfu útlendinga.
Þetta á þó almennt ekki við um konur og síst Sádi-arabískar konur. Meðan Ivanka var í sviðsljósinu var Sádakonum haldið í skugganum.
Ekkert hafði raunverulega breyst. Ef konungsríkið álítur það forboðið að eiga samskipti við konur, þá hljóta samskipti við Bell og Ivönku einnig að vera syndsamleg. Ef menn halda árunni hreinni þótt þeir tali við þær af hverju ættu þá innfæddar konur ekki að taka fullan þátt í slíkum samkomum? Enn einu sinni sýnir konungsríkið tvö andlit, annað snýr að vestrænum áhorfendum, hitt er til heimabrúks.
Bin Salman og bin Zayed eru kirfilega bundnir nýlendutímanum. Þeir ríkja yfir ættbálkasamfélögum, borga fyrir vernd og þurrausa auðlindir yfirráðasvæða sinna. Þeir kunna að leggja á ráðin og steypa öðrum höfðingum af stóli en þeir kunna ekki að stjórna ríki og koma á stöðugleika. Þeir hafa engar hugsjónir varðandi yfirráðasvæði sitt, hugsjónir þeirra snerta aðeins þeirra eigin hagsmuni. Það er þessvegna sem ég er bjartsýnn á að úr rústum þess samfélags sem þeir eru á góðri leið með að eyðileggja muni Arabía rísa sem nýtt, nútímalegt sjálfstjórnarríki.
[1] Frá því að greinin var birt hafa enn fleiri ríki bæst í hóp þeirra sem hafa dregið úr eða slitið stjórnmálatengslum við Katar.
[2] Þ.e. Salman konungi Sádi-Arabíu.
[3] Þar sem líbíska þjóðþingið hefur aðsetur.
Eva Hauksdóttir þýddi.
