Höfundur: Harpa Njáls
Það er ekki nóg að hækka frítekjumark atvinnutekna ein og sér í 109.600 krónur! Lágmark væri að skila aftur frítekjumörkum 145.220 krónum sem slegin voru út af borðinu. Gæta þarf jafnræðis – aðstæður eldri borgara eru mismunandi – þess vegna er réttlátt að aldraðir geti nýtt frítekjumörk vegna ellilífeyris TR sem gagnist hverjum og einum eftir aðstæðum.
Umtalsverður hópur aldraðra býr við bág kjör eftir breytingar á lögum almannatrygginga – samþykkt á Alþingi sl. haust. Stefnumótun stjórvalda var röng – Félagslegar afleiðingar tala sínu máli. Þetta er ekki sæmandi einni af ríkustu þjóðum heims, og dapurt en staðreynd, að íslenska ríkið ver minnst af öllum OECD ríkjum til eftirlauna aldraðra – að teknu tilliti til aldurssamsetningar þjóðarinnar. Þó við bætum greiðslum lífeyrissjóðanna við framlag ríkisins, þá er Ísland með tíunda lægsta hlutfall af þjóðarframleiðslu til eftirlauna. Staðreyndir tala sínu máli – þó margir eldri borgarar hafi það gott – þá er hópur aldraðra viðskiptavina Tryggingastofnunar ríkisins (TR) fastir í fátæktargildru. Þessu þarf að breyta.
Í grein undirritaðrar (sjá Fréttablaðið 28.9.2017) var sýnt fram á harðar skerðingar ríkisins á ellilífeyri TR vegna lífeyrisjóðsgreiðslna – það á einnig við um atvinnu- og fjármagnstekjur. Í frumvarpi Eyglóar Harðardóttur, f.v. velferðarráðherra voru öll frítekjumörk afnumin með einu pennastriki og ekki átti að hækka ellilífeyrir um krónu! Þrátt fyrir hörð viðbrögð Félags eldri borgara (FEB) og húsfylli aldraðra í Háskólabíói sl. haust sem mótmæltu – var breyting á lögum um almannatryggingar keyrð í gegnum Alþingi og lögfest frá 1. janúar 2017. Vegna aðgerða aldraðra voru lífeyrisgreiðslur hækkaðar lítillega og 25 þúsund króna „almenn“ frítekjumörk lögfest – í stað 145.220 króna frítekjumarka á mánuði sem slegin voru út af borðinu.
Það er öllum ljóst sem vilja sjá og skilja að breytingar á lögum almannatrygginga er aðför að kjörum og afkomu eldri borgara – viðskiptavina Tryggingastofnunar – sem greitt hafa skatta og skyldur til ríkisins og þjónað samfélaginu langa ævi – og margir á láglaunavinnumarkaði. Hópi aldraðra eru allar bjargir bannaðar og hnepptir í skort og fátækt!
Fátæktargildrum almannatrygginga þarf að aflétta
Ljóst er að leiðrétta þarf frítekjumörk og draga úr skerðingum til að bæta lífskjör aldraðra. Til þess eru færar leiðir. Stjórnvöld settu frítekjumörk 1. janúar 2009 sem voru í gildi til ársloka 2016: Frítekjumark atvinnutekna var 109.600, frítekjumark lífeyrissjóðsgreiðslna 27.400 og frítekjumark fjármagnstekna 8.220 krónur, þ.e. frítekjumörk vegna ellilífeyris TR samtals 145.220 krónur á mánuði. Þessa upphæð þarf að leiðrétta samkvæmt launavísitölu – sem var 355,7 stig í janúar 2009 – en í ágúst síðastliðnum var launavísitalan 625,2 stig. Á núvirði væru frítekjumörk ellilífeyris um 255.250 krónur á mánuði. Upphæð frítekjumarka þarf að sameina í „almenn“ frítekjumörk sem gildi fyrir allar tekjur umfram ellilífeyri og verði eftir leiðréttingu um 255.250 krónur. Það myndi leysa af hólmi 25 þúsund króna „almenn“ frítekjumörk sem tóku gildi í ársbyrjun 2017. Einnig þarf að draga úr hörðum skerðingum.
Það er ekki nóg að hækka frítekjumark atvinnutekna ein og sér í 109.600 krónur! Lágmark væri að skila aftur frítekjumörkum sem Alþingi sló út af borðinu og hækka „almenn frítekjumörk“ í fyrsta áfanga í 145.220 krónur á mánuði í stað 25 þúsund króna frítekjumarka sem lögfest voru af Alþingi! Gæta þarf jafnræðis – aðstæður eldri borgara eru mismunandi – þess vegna er réttlátt að aldraðir geti nýtt frítekjumörk vegna ellilífeyris Tryggingastofnunar sem gagnist hverjum og einum eftir aðstæðum. Stjórnvöld og Alþingi þurfa síðan að leiðrétta í áföngum „almenn“ frítekjumörk samkvæmt launavísitölu frá 1. janúar 2009.
Til að leiðrétta stöðu aldraðra þarf Alþingi að breyta lögum um almannatryggingar. Það er bæði sanngjarnt og réttlátt að frítekjumörk aldraðra og einnig öryrkja fylgi launavísitölu og haldi þannig raungildi. Alþingismenn hafa fengið rausnarlega leiðréttingu á laun sín sem Kjararáð úthlutar – nú er komið að Alþingi að færa kjör lífeyrisþega til betri vegar og leiðrétta fátæktargildrur almannatrygginga.
Leiðrétta þarf frítekjumörk, tafla
Leiðrétt frítekjumörk – skila bættum lífskjörum
Í meðfylgjandi töflu má greina að „almenn“ frítekjumörk leiðrétt og framreiknuð samkvæmt launavísitölu 255.250 krónur á mánuði – mundu skipta verulegu máli. Taflan sýnir m.a. dæmi um eldri borgara sem býr einn, með 281 þúsund krónur frá TR, þ.e. ellilífeyrir og heimilisuppbót og 200 þúsund krónur til viðbótar úr lífeyrisjóði og vinnulaun. Upphæðin væri innan „leiðréttra“ frítekjumarka – staðgreiðsla (RSK) um 125 þúsund og útborguð laun rúmlega 356 þúsund krónur. Hækkun frítekjumarka til núvirðis (255.250), skilaði viðkomandi eldri borgara um 63 þúsund króna hærri launum en nú er. Staðgreiðsla til ríkisins (RSK) yrði umtalsvert hærri – miðað við leiðrétt frítekjumörk (sjá töflu í áðurnefndri grein, 28.9.2017).
Tekjur eldri borgara sem býr einn
Leiðrétt frítekjumörk skv. launavísitölu – skila bættum lífskjörum
Taflan sýnir tekjur eldri borgara sem býr einn með ellilífeyrir og heimilisuppbót (TR) 281.050 krónur; Lífeyrissjóður/viðbótartekjur* allar tekjur umfram greiðslur TR, þ.e. lífeyrissjóðs-, atvinnu- og fjármagnstekjur; „Almenn“ frítekjumörk framreiknuð skv. launavísitölu eru 255.250; Skerðing (%) 56,9%; Skattur (RSK) 36,94%; Persónuafsláttur 52.907.
Taflan sýnir einnig dæmi um einstakling með 350 þúsund króna viðbótartekjur – sem skerða lífeyri TR um 54 þúsund krónur. Viðkomandi greiðir rúmlega 160 þúsund í skatt og með skerðingum renna um 196 þúsund krónur í ríkissjóð – eftir standa tæplega 417 þúsund í eigin vasa. Þessu til viðbótar er raunhæft að áætla 20% af rauntekjum aldraðra renni í ríkissjóð í formi virðisaukaskatts.
Í óbreyttu kerfi löggilt af Alþingi og tók gildi í ársbyrjun 2017 – er niðurstaðan sú að 350 þúsund króna viðbótartekjur (þ.e. atvinnu-, lífeyrissjóðs-, og fjármagnstekjur) skerða greiðslur TR um 184.925 krónur (samkvæmt reiknivél TR), og 111.892 krónur fara í staðgreiðslu skatta. Í ríkissjóð renna því 296.817 krónur. Það er meðal annars slíkar skerðingar og aðgangur ríkis og stjórnvalda í dag, þ.e. mannasetning með lögum – sem veldur réttlátri reiði eldri borgara.
Á það skal bent að í lok árs 1960, við endurskoðun almannatrygginga – var ákveðið að lífeyrissjóðsgreiðslur skerði ekki ellilífeyrir frá Tryggingastofnun ríkisins. Jú, þar var sagt að sjóðsfélagar lífeyrissjóðanna væru ekki tilbúnir til að afsala réttindum sínum hjá almannatryggingum. Það er rökrétt! Fólk greiðir skatta og skyldur til ríkisins langa starfsævi – og almannatryggingakerfið byggt þannig upp að eldri borgarar njóti þess m.a. í formi ellilífeyris frá Tryggingastofnun ríkisins. Að leiðrétta frítekjumörk samkvæmt launavísitölu nú – sem skilaði klárlega bættum lífskjörum – væri fyrsta skrefið til að aflétta fátæktargildrum almannatrygginga og koma öldruðum sem sitja fastir í fátækt til betra lífs!
Ríkið hefur tæki og tól til tekjujafnaðar
Ljóst er að stjórnvöld hafa næg verkfæri til tekjujafnaðar – nú þarf að opna verkfærakistuna og jafna afkomu lífeyrisþega! Þar skal nefna m.a.: Leiðrétt frítekjumörk, leiðréttur persónuafsláttur, lægra skatthlutfall á lægstu tekjur og lífeyri (samanber Norðurlönd), barnabætur, húsaleigu- og vaxtabætur – eftir því sem við á. Með leiðréttingu frítekjumarka, sem sjónum er beint að hér, væru eldri borgarar og lífeyrisþegar nær því að geta veitt sér framfærslu samkvæmt „dæmigerðu neysluviðmiði“ velferðarráðuneytisins – sem er um 400 þúsund krónur með húsnæðiskostnaði, það er viðmið sem velferðarráðuneytið telur hvorki lúxus né lágmarksneyslu. Slíkt viðmið er talið nálgast mannsæmandi lífskjör!
Komandi Alþingi og stjórnvöld ættu að geta sameinast um að leiðrétta kjör lífeyrisþega og aldraðra og leysa þá verst settu frá vonleysi, fátækt og skorti. Nú reynir á vilja og samtakamátt!
Höfundur: Harpa Njáls, sérfræðingur í velferðarrannsóknum og félagslegri stefnumótun.
