Rithöfundurinn og myndlistarmaðurinn Þórarinn Leifsson hefur gefið út fjölda bóka, en fyrsta skáldsaga hans, Kaldakol, kom út fyrir síðustu jól. Bókin er nokkurs konar vísindaskáldskapur – og þó ekki. Sagan hvílir ekki á viðamiklum tækniframförum, heldur einni stórri hvað-ef spurningu: Hvað ef íbúar Íslands yrðu, allir sem einn, að rýma landið vegna eldgoss?
Í bókinni ákveða yfirvöld, í samstarfi við eignarhaldsfélagið Kaldakol, að koma Íslendingum öllum fyrir í afgirtum flóttamannabúðum sem opnaðar eru á Tempelhof-flugvelli í Berlín. Tempelhof er í miðri borginni og hefur ekki verið í notkun sem flugvöllur um árabil. Í raunveruleikanum standa flugbrautirnar enn óhreyfðar og eru nýttar sem útivistarsvæði. Flugstöðvarbyggingin var í reynd nýtt til móttöku flóttafólks frá Sýrlandi árin 2015 og 2016. Í bók Þórarins er þáttum úr samtímanum þannig endurraðað í mynd sem er jafn trúverðug og hún er fjarstæðukennd. Fjarstæðuraunsæi mætti kannski kalla það.
Í hliðarveruleika túrismans og erlends verkafólks
Þórarinn er tiltölulega nýfluttur aftur til Íslands eftir að dvelja í nokkur ár í Berlín, ásamt Auði Jónsdóttur, þáverandi eiginkonu hans. Ásamt því að fylgja bókinni úr hlaði og leggja drög að næstu verkum, starfar Þórarinn um þessar mundir sem leiðsögumaður ferðafólks. Og skilur. Við heyrumst í síma og ég spyr hvernig hafi verið að snúa aftur.
„Þetta er búin að vera mjög spennandi aðkoma. Ég var að skilja eftir 18 ára hjónaband og allt það. Alltaf góð fyrirsögn. Ég ætti kannski bara að kópíera viðtalið sem mín fyrrverandi var að klára í DV. Mér líður, eins og hún hafði orð á, eins og ég sé að koma úr vernduðu umhverfi.“
Já, hvernig er að kallast svona á í gegnum fjölmiðla eftir hjónaband?
„Það skemmtilega er að áður en við skildum vorum við oft að tala saman gegnum Facebook, þó að við værum bæði saman í íbúðinni í Berlín, stórum íbúðum, 200 fermetra, talandi saman gegnum Facebook, leyfandi öllum að fylgjast með. Nú gerum við það gegnum DV. Það er ekki vandamál, og þetta er ekki stór breyting en sýnir samt svolítið íslenskan raunveruleika.“
Hvernig hefur lendingin á Íslandi annars verið?
„Eftir tíu ára rithöfundaferil er þetta til lengri tíma litið frekar pósitíft, að komast út úr því samhengi. Maður er svo vanur að koma heim og fara beint í 101 Reykjavík. Þetta er mjög lítill og þröngur heimur sem maður er inni í þegar maður er fastur á básnum með ritlaun, dæmdur til að vera láglaunamaður og skrifa. Því listamannalaun eru samningur við djöfullinn. Þú lofar að skrifa verk á lágmarkslaunum og gerir þig stórskuldugan á sama tíma. Ég er að reyna að vinna mig út úr þeirri skuldahít að hafa fengið listamannalaun. Og þá er mjög góð tilbreyting að geta verið á Íslandi í allt öðrum raunveruleika. Fara inn í allt annan raunveruleika, þar sem ég er mest að umgangast útlendinga, ekki síst Pólverja. Bílstjórarnir eru um 50% útlendingar. Og drjúgur hluti af þeim sem eru að gæda eru það líka. Rússar, Lettar, Ítalir. Þetta er hliðarraunveruleiki sem ég vissi ekki af en er á sama tíma eins og framhald af bókinni sem ég var að skrifa. Í stuttu máli er Ísland alls ekki óspennandi staður að vera á. Þetta túristabúmm er mjög pósitíft. Af því við gátum aldrei fengið innflytjendurna, kebab-staðina. Við fáum bara túristana í staðinn. Það er allavega skref í rétta átt, eitthvað að gerast.“
Ísland eins og hnignandi Rómaveldi
Er Ísland ekki frekar nafn á ímynd og kannski tengslaneti á samfélagsmiðlum, í dag, en beinlínis hnit á landakorti?
„Kreatífa stéttin frá Íslandi er í Berlín. Í þessu kreatífa klani í Berlín var maður alltaf að hitta einhleypa, íslenska karlmenn sem eru kannski að hugsa um að gefa út sína fyrstu bók og eiga ekki heimangengt, því það er svo erfitt að fóta sig einhleypur í Reykjavík út af húsaleigu og öðru. Ég fór í partí þarna úti síðasta haust og hitti fullt af íslenskum karlmönnum á fertugsaldri, sem treysta sér ekki til að búa á Íslandi því það er svo dýrt. Á Íslandi leigi ég aftur á móti herbergi með ungum Lettum og Pólverjum og þeim finnst ekkert mál að vera hérna og vinna skítadjobbin. Landið hlýtur að breytast á næstu árum. En mig grunar að þessi svonefnda elíta í 101 Reykjavík geri sér ekki grein fyrir hvað er að gerast. Pólverjarnir eru ekki að horfa á Kiljuna og hlusta á Ríkisútvarpið. Nýju Íslendingarnir hljóta að koma fram einhvern tíma. Þeir geta ekki endalaust verið lágstétt. Mér finnst ég vera að uppgötva þetta núna. Að maður getur verið á Íslandi í tveimur ólíkum heimum. Tala við bókmenntaliðið, þennan þrönga heim í 101, svo farið í allt annan veruleika, sem minnir á gamlan vörubílstjóraveruleika sem ég þekkti áður, þegar ég var að mála bíla, en er samt alþjóðlegri.“
Heldurðu að breytingarnar komi aftan að fólki yfirleitt, eða bara svonefndri elítu í 101?
„Í það minnsta kemur mér á óvart hvað þetta er mikið. Mig grunar að þetta sé eitthvað sem menn eiga eftir að vakna upp við sem vondan draum eftir nokkur ár. Ísland er eins og hnignandi Rómaveldi. Öll þessi umræða um íslenska tungu, stöðu hennar, og að bókin sé að deyja. Það er svolítið eins og Rómaveldi á síðustu mektarárum sínum. Og það er mjög eðlileg þróun, held ég. Þetta hefur alltaf verið svona, í mannkynssögunni. Við erum að vissu leyti eins og hnignandi stórveldi. Alveg eins og breska stórveldið breyttist eftir stríð, til hins betra. En við ættum kannski að hleypa þessum þætti veruleikans inn fyrr. Þau þurfa að verða sýnilegri, við þurfum innflytjendabókmenntir og svona. Þetta er of einhæft. Á Íslandi starfar pólskur fjölmiðill, á netinu, sem maður gleymir að er til. Ritstjóri hans er einmitt að gæda. En það eru svo furðulega lítil tengsl og skörun milli þessara hópa.“
Innfæddu Íslendinganna og þeirra aðfluttu?
„Já, þessir hópar eru eins og loftbólur hlið við hlið. Spurning þá hvort þeir mætast síðan með látum eða hvað.“
Hvers vegna heldurðu að skörunin sé svona lítil?
„Ég er ekki viss. Eftir allar þessar aldir í einangrun erum við kannski með einhverja verndandi skel. Útlendingar hafa sagt að það sé erfitt að komast inn, í íslensku samfélagi, fóta sig. En það er erfitt að setja fingur á þetta.“
Hræðilegt jólabókaflóð, ekkert nema sjálfshjálparbækur
Kaldakol birtist mér sem þéttofin og agað verk, heldur bæði þræði og dampi án þess að komi slaki á frásögnina.
„Það er gaman því þannig var ekki vinnan við hana. Hún virðist kannski þétt og skipulögð á yfirborðinu en hún var endurskrifuð ansi oft. Alls konar ruglingur og leit í gangi. Ég var með hana í vinnslu í tvö og hálft ár. Allavega helmingurinn af þeim tíma, rosa mikill tími, fór í endurskriftir og leit og endurröðun. Þetta var skrítnasta prójekt sem ég hef unnið. Ég breinstormaði svo mikið á meðan ég var að skrifa. Þess vegna gátu áhrif utan frá ratað beint inn í bókina. Nú langar mig að prófa að skrifa bók sem er bara 100 síður, og þá einfaldari og þéttari.“
Viðtökur við bókinni voru ekki slæmar en kannski þó hófstilltari en ég hefði búist við, eftir að lesa verkið.
„Fólk á erfitt með að flokka það sem ég er að gera. Það virðist vera einhver ómeðvituð tilraun hjá mér, að reyna alltaf að gera bækur sem er ekki hægt að flokka. Þorgeir, sem var í Kiljunni, er þar ekki lengur en skrifar gagnrýni á Facebook. Mér finnst mjög gaman að lesa hann. Hann segir að ég hefði átt að vita hvernig bók ég ætlaði að skrifa. Það speglar, held ég, fleiri lesendur, óformlega dómara. Fólk á erfitt með bækur sem er ekki hægt að flokka.“
Er það þá ekki heldur nýtt af nálinni? Fyrir frekar stuttu síðan, kannski tíu til tuttugu árum, var töluvert um það rætt að genre-bókmenntir þrifust ekki á landinu, að þær vantaði …
„Ég held að lesendur og gagnrýnendur séu enn mjög íhaldssamir á Íslandi og fatti ekki svona fyrr en 20 árum of seint. Nú er LoveStar allt í einu að vekja umtal hér. Það tekur íslenska gagnrýnendur 20 ár að fatta hvað þú ert að gera. Sem styður aftur þessa kenningu að við séum hnignandi heimsveldi. Við þurfum svona snappí Pólverja til að taka yfir, því við erum svo þreytt. Skilurðu hvað ég er að fara? Það er uppi einhver krafa um að maður skrifi í einhver mót. Ef þú reynir ekki að skrifa krimma eða Kalman þá skilur enginn hvað þú ert að fara. Þá þarftu helst að bíða eftir að verkið verði þýtt. Margar barnabækurnar mínar fóru ekkert að ganga fyrr en var búið að þýða þær á útlensku. Það eina sem getur bjargað okkur frá okkur sjálfum er að Austur-Evrópubúar fari að skrifa bókmenntirnar fyrir okkur, því við erum búin að vera.
Þetta jólabókaflóð var í raun og veru hræðilegt. Ekkert nema sjálfshjálparbækur, sem voru eins konar framlengdar tímaritsgreinar. Við þurfum raunverulega listamenn sem koma og bjarga okkur. Í raun og veru. Af því að – sko, ég var alinn upp af nútímatónskáldi, við þann misskilning að hlutverk þess sem er að skrifa sé að leita, listin sé tilraunapottur. En það er ekki það sem markaðurinn vill. Hann vill, þú veist, að við skrifum okkur inn í ákveðna flokka.“
„Það er ekkert feimnismál að ég er miðaldra karl“
Mér þótti verkið þó í raun ekki alveg óflokkanlegt. Ekki að mig þyrsti í að setja einhvern merkimiða á það, en frásögnin minnti mig sumpart á Saramago, stóru pólitísku fantasíurnar hans.
„Ég get tekið undir að hann hljóti að hafa haft einhver áhrif á mig með sínum bókum. Algjörlega. Þessi tónn, hvernig hann lýsir sínum karakterum og leikur sér með þá. En ég man annars ekki eftir neinum áhrifavöldum beint, engum ákveðnum höfundum. Nema þegar þú nefnir Saramago, þá stemmir það.“
Eitt sem mér finnst einkenna texta bókarinnar, díteila í frásögninni, er ákveðinn húmor, ekki endilega galsaskapur … orðið sem ég er að leita að er kannski óforskammaður.
„Það er örugglega mitt eðli sem kemur bara í gegn. Erfitt að sykurhúða það. Allir kvenmenn sem hafa komið nálægt mér fælast burt og breytast í róttæka femínista. Það er ein vísun þarna í bókinni í Hildi Lilliendahl, en það er meira svona til að kinka kolli til kynslóðar dóttur minnar. Þessar stelpur sem eru núna 20 til 25 ára, þær eru í miðju föðurmorði. Þá er Lilliendahl orðin þetta gamla. Meira það. Það er illústrasjón til að sýna ákveðna kynslóð. Eða reyna það, því auðvitað skil ég ekkert fólk sem er 20-25 ára, þá nota ég þetta í raun sem illústrasjón af því hvernig þessi kynslóð gæti mögulega hugsað. Allir femínistar sem eru undir 25 ára vilja myrða Lilliendahl. Þó að það komi ekkert fram á Facebook veit maður það alveg.
Það er ekkert feimnismál að ég er miðaldra karl. Ég er orðinn 51 árs. Ég hef reykt upp við Berlínarmúrinn. Þá er sama hvað ég þykist, þá skil ég ekkert, til dæmis, #metoo. Kallar yfir fimmtugu eru bara áhorfendur, við erum svo langt í burtu. Höfum svo lítinn áhuga á þessu í raun og veru, þó að við látum eins og svo sé. Ég nenni ekki einu sinni að rífast við Jakob Bjarnar.“
Berlín eins og sambúð með hræðilegum maka
Þórarinn segist hafa þurft tíma til að átta sig á því hvers vegna hann skrifaði þessa bók.
„Þetta var óvissuferð. Þess vegna dróst bókin. Hún er ekki nema 280 síður en ferðalagið dróst alveg óbærilega mikið á langinn. Þetta var eiginlega örvæntingarfull leit í rúm tvö ár. Ég skrifaði áreiðanlega 400-500 síður sem fóru aldrei inn í bókina. Ég var að reyna að höndla raunveruleikann á sama tíma og ég var að skrifa hana. Skrifa mig út úr 18 ára hjónabandi og mjög skrítnum aðstæðum í Berlín. Þannig endurspeglar bókin mjög mitt hugarástand og þetta tímabil í Berlín á sama tíma. Endurlit bókarinnar til múr-áranna er mjög mikið úr mér, það eru hjón sem skilja í þessari bók, og svo framvegis. Þannig að þó að bókin sé langt frá því að vera sjálfsævisöguleg er hún egósentrísk hvað þetta varðar, að ég er í raun að pæla í sjálfum mér á sama tíma. Hjónabandið fer í kaldakol, eyðist á nákvæmlega sama tíma og ég er að skrifa þessa bók. Sem er fyndið þar sem makinn hjálpaði mér mjög með hana, kom inn sem ritstjóri, varð obsessed af bókinni líka. Og um leið og hún var tilbúin vorum við skilin. Og það er skrítið núna, að horfa á sjálfan sig og Berlín úr fjarska. Ég var algjörlega ástfanginn af Berlín um tíma. Svo þurfti ég tíma frá henni til að verða out of love. Þessi borg er eins og sambúð með hræðilegum maka. Þú ert háður henni en hatar hana og elskar á sama tíma. Bókin endurspeglar svolítið þessa tilfinningu, fyrir mér allavega. Einhverja ákveðna svona örvæntingu, svartsýni. Og alltaf þessi húmor.“
Hefurðu lesið bókina eftir að þú laukst við hana? Lestu eigin verk?
„Ekki nema að mjög litlu leyti. Nei, ég er ekki mikið að lesa bækurnar eftir að þær komu út, nema kafla og kafla á upplestrum. Eitt sem ég tek eftir er að ég fæ sterk viðbrögð frá Íslendingum sem hafa búið erlendis. Þeim sem þekkja þetta ástand að vera Íslendingur og horfa á landið utan frá. Frumhugmyndin var að reyna að tækla þennan Íslending í útlöndum. Ná utan um þessa undarlegu Íslendinga sem eru í útlöndum að horfa til Íslands. Þeir hafa tilhneigingu til að setja sig á háan hest. Þegar maður er í útlöndum, þá horfum við á Íslendinga eins og þetta sé gámaþorp. Sem er bæði gott og vont. Þessi nauðsynlegi hroki sem maður hefur þegar maður er úti, hann er líka einhvers konar sjálfsgagnrýni. Ég get ímyndað mér að Íslendingar sem hafa ekki þá reynslu geti látið það fara í taugarnar á sér. Í viðtökunum hefur mjög lítið komið fram um gagnrýni bókarinnar á Gamma og þessi stóru fyrirtæki sem eiga allt á íslandi. Einn af þessum dyggu lesendum fussaði yfir umfjöllun Kiljunnar, eins og þeir hefðu ekki lesið helvítis bókina, sagði hann, vissu ekki um hvað hún væri í raun og veru.“
Um hvað er bókin þá í raun og veru, í einni setningu?
„Í einni setningu? Ókei, reynum. Hún er um Ísland að mæla sig við heiminn.“
Kallaður Doktor Nei í gaggó
Í viðtali Harmageddon við þig um bókina virkuðu þáttastjórnendur á mig eins og þeir væru svolítið taugaveiklaðir yfir þessari mynd af Gamma sem er dregin upp í bókinni …
„Já, Gamma er búið að koma sér svo vel fyrir að fólk þorir ekki að gagnrýna þá lengur. Þeir eiga fullt af listamönnum, eru bara með þá í vasanum.“
Ég nefndi í öðru viðtali um daginn að ég var í og með feginn að nýja ríkisstjórnin skyldi hefja störf sín á að svíkja loforðið um að fella niður virðisaukaskatt á bækur, því þar með hefðu þeir lækkað í hugsanlegri gagnrýni rithöfunda og listasenunnar um helming með einu pennastriki.
„Það er alveg rétt hjá þér. En á sama tíma er ekki mikil gagnrýni frá okkur listamönnum á ríkisstjórnina yfirleitt. Ég hef skrifað pistla á Stundina en tók mér pásu frá því eftir áramót. Það er ekki mikil eftirspurn eftir gagnrýni. Umræðan snýst svo mikið um #metoo-byltinguna og annað. Sem er náttúrulega mjög gott. Við erum svolítið í naflaskoðun núna, þetta tímabil, sem er mjög gott, sú bylting er rosalega þörf. En á sama tíma held ég að gagnrýni á til dæmis Gamma sé mjög óhnitmiðuð, í raun og veru. Enn og aftur þurfum við bara Austantjaldsfólkið til að bjarga okkur.
Ég held líka að það geti verið að bækur eins og Kaldakol geti, í flórunni, virkað eins og nöldur vinstraliðsins. Svolítið eins og 2007, ef þú hefðir verið að skrifa svona bók þá. Ég tók eftir því að Egill Helgason kynnti bókina, í Kiljunni, með því að þetta væru „kunnugleg stef“. Með vandlætingartón. Það speglar hans attitúd frá því 2007, þegar hann var alltaf að hreyta í vinstrimennina. Hann er svolítill vindhani yfir það hvernig almenningur vill hafa málin. Nú skulum við ekki gagnrýna of mikið, það er bara vinstra þus. Ég veit um fleiri sem segja að Kaldakol sé vinstra þus. Sem er fyndið, því hvar sem er annars staðar í Evrópu myndi hún alls ekki þykja það. Þetta er ekkert kommúnistaávarp. Maður verður ósjálfrátt fúli kallinn. Á móti öllu-kallinn. En ég hef alltaf verið það. Ég var kallaður Doktor Nei í gaggó, svo ég er í það minnsta sjálfum mér samkvæmur.
Ég hef þennan tendens til að vona að það verði einhver umræða en umræðan verður alltaf einmitt helst sú að maður ætti bara ekki að gera þetta. Ég skrifaði barnaleikrit sem hét Útlenski drengurinn. Það var hörð gagnrýni á on-going innflytjendamál. Eina raunhæfa gagnrýnin sem ég fékk var að ég ætti ekki að fjalla um þetta. Ég fékk alls ekkert backup frá neinum sem voru í þessum geira. Maður er mjög fljótt orðinn Eiður Svanberg, í þessu íslenska samhengi, kverúlantinn. Hvað hét hann í Spaugstofunni? Það getur hratt orðið eyðimerkurganga, um leið og þú hefur eitthvað að segja. Stundum langar mig bara að nota orkuna í að hvetja Austur-Evrópubúa til dáða og að tjá sig.“
Börn innflytjenda munu skrifa bækurnar sem skipta máli
Átsorsa samfélagsgagnrýninni …
„Já! En þegar einhver utan frá gerir það, gagnrýnir íslenskt samfélag, verður allt vitlaust. Eins og þegar Auður gaf út Tryggðapant í Danmörku og gerði allt vitlaust. Íslendingur mátti ekki tjá sig um danska pólitík“
Nú er sumt það besta í íslenskum bókmenntum hápólitískt, gagnrýnið og meinhæðið í ofanálag. Nóg að nefna Laxness …
„Aftur er þetta kannski spurning um hnignunina. Hvort Austur-Evrópubúarnir bjargi okkur um þetta. Ég bý með tvítugu lettnesku pari. Þau eiga þriggja ára dóttur heima í Lettlandi. Vinna hér 18 tíma á dag. Þau eru tíu sinnum duglegri en ég var á þeirra aldri. Þegar börn þessa fólks, þriggja ára dóttir þeirra, kemur til Íslands, á hún eftir að skrifa bækurnar sem skipta í raun og veru máli. Því fólk í þessari stöðu hefur í raun og veru eitthvað að segja. Á sér sögu. Heilu Godfather-bálkana, um að brjótast úr fátækt og koma til Íslands. Kannski er okkar veruleiki bara óáhugaverður. Getur verið. Að við erum bara á lokastigi hnignunar. Getur verið en ég er bara að leita að svarinu.“
Flott lokaorð, segi ég, og heyrist að við öndum báðir léttar, eins og tannlæknir sem leggur frá sér borinn og kúnni sem má þá loks standa upp úr stólnum og spýta. Enn svolítið dofinn um kjaftinn en veit að það bráir af honum. „Fyndin svona viðtöl,“ segir Þórarinn og ég sé fyrir mér að hann þreifi á kjálkanum á sér. „Þetta var eiginlega ferli eins og að skrifa Kaldakol, svona leit. Ætlarðu að hafa fyrirsögnina Fráskilinn eftir 18 ár?“
Samsett ljósmynd við fyrirsögn viðtalsins, og allar teikningar sem fylgja því, eru eftir Þórarin sjálfan.
