Ingunn Björnsdóttir skrifar:
Bandaríkjamenn hafa nú sett af stað átak til að snúa við óheillaþróun með dauðsföll af völdum löglegra og ólöglegra lyfja sem misnotendur sækja í, eftir að hafa hlotnast sá vafasami heiður að ná heimsmetinu í slíkum dauðsföllum, með 245,8 árleg dauðsföll á hverja milljón íbúa. Einn liður í þessu átaki er að framleiðandi lyfsins OxyContin hættir markaðssetningu á því í Bandaríkunum.
211,7 dauðsföll á milljón íbúa?
Nýverið þurfti ég á upplýsingum að halda um hvernig Ísland væri staðsett í samanburði þjóðanna á dauðsföllum af þessum toga. Við einfalt gúgl komst ég að því að Ísland væri talið eiga heimsmetið í þessari grein. Þær upplýsingar fann ég á worldatlas.com. Þar sem ekki er sérlega hrífandi að hafa þann heimsmeistaratitil, og ég vil helst geta verið stolt af minni þjóð, þá skoðaði ég málið nánar og hafði samband við fyrirtækið til að komast að hvaðan upplýsingarnar kæmu. Síðan var í kjölfarið uppfærð, til samræmis við að nú eiga Bandaríkjamenn heimsmetið, þótt enn sé tala Íslands óbreytt (Ísland virðist í öðru sæti í þessum málaflokki).
Í gegnum netskeytasamskipti mín við worldatlas.com komst ég að því hver var upphafspunktur upplýsinganna um íslensku töluna (Deaths-by-overdose valmöguleikinn). Þarna er þessi tala svart á hvítu: 211,7 árleg dauðsföll á hverja milljón íbúa (sést ef músin er færð yfir Ísland).
Hagstofa reynir að nálgast dánarmeinaskrá
Worldatlas.com gefur annars upp í fréttinni að upplýsingarnar séu komnar frá UNODC, Skrifstofu Sameinuðu þjóðanna um fíkniefni og glæpi. Ég hóf því leit á síðum UNODC og komst að því að Íslands er allavega getið í bæði World Drug Report 2016 og 2017 (vefsíðunum), og að talan er sú sama í báðum skýrslunum, 211,7 dauðsföll per milljón íbúa, á aldrinum 15 til 64 ára. Í aðferðafræðiskýrslunni sem fylgir World Drug Report 2016 sést að Ísland hefur ekki skilað gögnum fyrir 2014, svo að ég skoðaði excelskrárnar sem hlekkjað er á fyrir 2016 og 2017 hér ofan við. Þá kom í ljós að íslenska talan í báðum var frá árinu 2007. Hins vegar voru þar engar upplýsingar um hvernig þessi tala frá 2007 hafði ratað inn í Excelskrárnar, né hvaðan hún væri upphaflega komin. Og hér verður að grípa til ágiskana, út frá hvaða aðilar sjá um að veita tölulegar upplýsingar um Ísland í alþjóðasamstarfi. Líklegt er að Hagstofan eigi að sjá um það, og að tölur um þetta séu úr dánarmeinaskrá.
Dánarmeinaskrá var flutt frá Hagstofunni til Embættis landlæknis árið 2011, svo að ég gat mér þess til að upplýsingaskorturinn frá Íslandi kynni að tengjast umræddum flutningi. Hélt áfram að gúgla, og fann þá að Hagstofan hafði kvartað til Persónuverndar árið 2015 um að Embætti landlæknis veitti Hagstofunni ekki upplýsingar úr dánarmeinaskrá, sem nauðsynlegar væru vegna hagskýrslugerðar. Niðurstaða Persónuverndar var að við lagasetningu um flutning dánarmeinaskrárinnar hefði ekki verið hugað nægilega að þörfum vegna hagskýrslugerðar og taldi að þennan ágalla á lögunum þyrfti að lagfæra.
New York Times með upplýsingar frá 2015
Athyglisvert er, að á sama tíma og Hagstofan gat ekki fengið upplýsingar til hagskýrslugerðar úr dánarmeinaskrá, þá virðist WHO, Alþjóða heilbrigðismálastofnun Sameinuðu þjóðanna, hafa getað fengið upplýsingar frá Íslandi um tíðni þeirra dauðsfalla sem hér eru til umfjöllunar. New York Times gat í öllu falli í fyrra birt tölulegar upplýsingar frá Íslandi (mynd sem fylgir fréttinni), sem blaðið segir byggja á gögnum WHO, og sem benda til að Ísland sé í öðru sæti í lyfjatengdum dauðsföllum. Nýjustu tölurnar á myndinni eru sagðar frá 2015.
Landlæknisembættið lét svo vita af því í byrjun febrúar í ár að færri andlát hefðu verið vegna lyfja undangengið ár en árið áður. Þetta væru vissulega gleðifréttir, ef hægt væri að segja að talan hefði farið stöðugt lækkandi mörg undanfarin ár, en á meðan talan er eins og jójó, þá er ekki um viðvarandi lækkun að ræða, og því lítið hægt að segja um hvaða þýðingu lægri tala eitt árið hafi. Tölurnar eru sagðar úr dánarmeinaskrá, þannig að dauðsföllin 32 sem sögð eru hafa orðið árið 2007 ættu að umreiknast yfir í 211,7 per milljón. Mikla sköpunargleði í talnameðferð þyrfti til að ná þeim umreikningi.
Fleiri spurningar standa eftir
Ég stend eftir með fleiri spurningar eftir athugun en í upphafi. Hvar stendur Ísland í samanburði þjóðanna? Hefur eitthvað verið gert til að fá það á hreint, síðan 2007?
Ef rétt er, að Ísland sé enn í öðru sæti á eftir Bandaríkjunum, hvað þessa dánarorsök varðar, hvað ætla stjórnvöld þá að gera í því máli, nú þegar Bandaríkjamenn búa sig til stórsóknar gegn þessum vágesti? Ef enn hefur ekki tekist að gera lagarammann þannig úr garði að fá megi töluna um „dóp“-tengd dauðsföll nokkurn veginn á hreint, sjá verklitlir þingmennirnir vonandi til þess að það verði gert.
