Leiksigur: Nína Dögg
Borgarleikhúsið í samvinnu við Vesturport: Fólk, staðir, hlutir
Höfundur: Duncan Macmillan
Þýðing: Garðar Gíslason
Leikstjórn: Gísli Örn Garðarsson
Leikmynd: Börkur Jónsson
Búningar: Katja Ebbel Fredriksen
Lýsing: Þórður Orri Pétursson
Tónlist: Gaute Trönder og Frode Jakobsen
Hljóð: Garðar Borgþórsson
Leikendur: Nína Dögg Filippusdóttir, Sigrún Edda Björnsdóttir, Jóhann Sigurðarson, Björn Thors, Hannes Óli Ágústsson, Edda BJörg Eyjólfsdóttir, Maríanna Clara Lúthersdóttir.
Fólk, staðir, hlutir segir frá leikkonunni Emmu, alkóhólista og lyfjafíkli, sem fellst á að fara í meðferð eftir að neyslan er farin að koma niður á starfi hennar. Hún sættist á að fara í meðferð eftir hneykslanlegt atvik á leiksviðinu, en hún er dæmigerður fíkill, bráðgreind, klár og meinfyndin og beitir þessum gáfum sínum og hæfileikum óspart til að næra afneitunina og komast hjá því sem þó er markmið meðferðar: að horfast í augu við sjálfa sig og takast á við rót vandans. Hún er líka dæmigerður fíkill að því leyti að hún er hraðlygin og siðlaus og ver hina veikburða og upplognu sjálfsmynd sína fimlega gegn öllum árásum.
Hver kannast ekki við þetta á Íslandi – erum við ekki fyrrverandi heimsmeistarar í alkóhólisma og áreiðanlega löngu búin að slá öll met í vellukkuðum meðferðum. Hvað sem líður fjárhagslegum þörfum batakerfis áfengissjúklinga og lyfjafíkla hér á landi – og ekki skal lítið gert úr þeim! – má heldur ekki gera lítið úr því, að á Íslandi er árangur hvað bestur á heimsmælikvarða þegar kemur að meðferð á fíkn og endurhæfingu fíkla og aðlögun að samfélaginu. Og það er, því miður, ennþá full þörf á að við styðjum við meðferðarbatteríið og liðsinnum þeim, sem vilja horfast í augu við sjálfa sig og takast á við rót vandans.
Þess vegna er Fólk, staðir, hlutir sýning sem ætti að vera á fjölunum alltaf, alltaf! Hún ætti að vera þar á hverju leikári handa okkur Íslendingum til að gefa okkur færi á að sjá veruleikann í listrænu ljósi og til að minna okkur á hina hættulegu tilhneigingu til meðvirkni með fíkninni og tilhneiginguna til að forðast ábyrgð. Fólk, staðir, hlutir er að því leytinu til mikilvæg sýning. En Fólk, staðir, hlutir er auk þess fantagóð sýning, áleitin og, já, gott ef ekki hreinlega ágeng og frek við áhorfandann og mér er til efs að nokkur sé samur maður eftir að hafa séð hana!
Fólk, staðir, hlutir er þriðja verk leikskáldsins Duncan Macmillan sem flutt er á íslensku leiksviði á skömmum tíma; skemmst er að minnast Andaðu, sem flutt var fyrir stuttu í Iðnó í leikstjórn Þóreyjar Sigþórsdóttur og leikgerðarinnar á skáldsögu Orson Welles, 1984, sem flutt var á síðasta leikári í Borgarleikhúsinu í leikstjórn Bergs Þórs Ingólfssonar. Öll þessi verk bera með sér að Duncan Macmillan er íðilsnjallt leikskáld sem kann til hlítar þá list að skrifa texta sem fer vel í munni leikara, talmálið er eðlilegt og lipurt, söguþráðurinn er vel ofinn, persónur dregnar skýrum dráttum og eru af holdi og blóði. Verk hans hafa allt það til brunns að bera sem gleður leikara og leikstjóra og heillar áhorfendur. Og hvað varðar textann í Fólk, staðir, hlutir þá er hann þegar kemur að þýðingu Garðars Gíslasonar áheyrilegur, lipur og liðlegur og þjónar leikurum og aðstæðum ákaflega vel.
Fólk, staðir, hlutir – titill verksins er tilvísun í þá minnisromsu sem fíklum er brýnd í meðferðinni: að forðast það fólk, þá staði og hluti sem veikja þá og gætu valdið því að þeim takist ekki hið nýja ætlunarverk sitt: að standa við sig, vinna að heilbrigði sínu og efla mátt sinn til þátttöku í samfélaginu á eðlilegum forsendum.
Sýningin er leikin á Litla sviði Borgarleikhússins og þar hefur leikmyndahönnuðurinn Börkur Jónsson skapað hreint frábæra leikmynd sem leiðir hugann líkt og ósjálfrátt að hugtökum eins og þverskurði, greiningu, innsýn. Langur kassi nær yfir þveran sal Litla sviðsins, á hann hafa verið gerðir stórir gluggar sem áhorfendur sjá inn um beggja vegna og því eru áhorfendur sjálfir hluti af leikmyndinni – hvoru megin sem setið er, sjást áhorfendur hinum megin, eins og skoðendur eða bakgrunnur – merkingin er margræð, sem er snjallt; hvað svo sem okkur kann að finnast um hið mikla vandamál, fíkn og meðvirkni segir leikmyndin okkur að á því máli kunna að vera margir fletir og sumir óvæntir. Þessi tilfinning er vel studd af tónlist, hljóði og lýsingu, sem skapar fjölbreytt hughrif og vinnur sterklega gegn allri tilhneigingu til einsleitinnar afstöðu til viðfangsefnisins.
Umgörð verksins er að sönnu góð og vel hugsuð, en hér er það öðrum fremur Nína Dögg Filippusdóttir sem vinnur leiksigur í hlutverki fíkilsins Emmu. Það er sama hvar borið er niður, Nínu Dögg tekst í hverju smáatriði að glæða Emmu lífi og sál, þannig að áhorfandinn finnur til með henni og vill henni vel. Sem er hreint ekki lítið afrek miðað við þá persónueiginleika Emmu sem eru þegar öllu er á botninn hvolft fremur fráhrindandi: sjálfumgleðina, afneitunina, hrokann. Hvert svipbrigði, blæbrigði í rödd, hver hreyfing er greinilega vandlega unnin, hvergi er gert of eða van, allt er hárnákvæmt og miðar að einu takmarki: þegar kemur að viðsnúningi Emmu er Nína Dögg búin að sýna okkur inn í þá sálarkima Emmu að viðhorfsbreyting hennar er trúverðug og heilsteypt. Það er ekki síst leikur Nínu Daggar, sem gerir Fólk, staði, hluti að áhorfsverðri sýningu. Og veitir innsýn og skilning í heim fíknarinnar og þá flóknu þræði sálarlífs, sem þar fléttast saman.
Ásamt Nínu Dögg skila þau Sigrún Edda Björnsdóttir og Jóhann Sigurðarson undrafallegum leik, Sigrún Edda í hlutverki meðferðarlæknis og móður, og Jóhann í hlutverki föðurins. Ég hef ekki séð áhrifameiri senu á sviði í langan tíma en þegar Emma kemur aftur heim í föðurhús og mætir foreldrum sínum – þar er óvæntur dramatískur snúningur á efninu, sannur, ómyrkur og heiðarlegur; án þessa atriðis hefði verkið og vandamálið orðið allt annað og fátæklegra.
Þetta þríeyki hefur í kringum sig góðan hóp sem minna mæðir á en eru engu síður mikilvæg fyrir þróun sögunnar og skilning á vandamálinu: þau Björn Thors, Hannes Óli Ágústsson, Edda Björg Eyjólfsdóttir og Maríanna Clara Lúthersdóttir leika smærri hlutverk en mikilvæg sem hafa öll áhrif á söguþráðinn og dýpka skilninginn og það má segja leikurum og leikstjóranum, Gísla Erni Garðarsyni, til hróss, að í hvívetna er farið eftir þeirri meginreglu að “minna sé meira”. Sýningin er listræn, heilsteypt og vönduð og vegna þess – og vegna efnisins – er óskandi að hún eigi langt líf fyrir höndum.
Myndirnar eru af vef Borgarleikhússins
