Þótt sýningum sé formlega lokið á gjörningnum Stríð eftir Ragnar Kjartansson og Kjartan Sveinsson, sýndum á dögunum í Þjóðleikhúsinu, þá er hann þess eðlis að ástæða er til að farið sé um hann nokkrum orðum. Að baki hans liggur ákveðin hugmyndafræði og í ljósi alls er það áhugavert, jafnvel líklegt til að færa manni nýja sýn á listina og eðli hennar, nú eða jafnvel bylta hressilega við manni eða þá bara einfaldlega staðfesta fyrri viðhorf manns. Ekki væri þó verra ef um væri að ræða blöndu af þessu öllu, því þá þarf nú helst að leggja eigin höfuð í bleyti.
Þegar fortjald stóra sviðs Þjóðleikhússins er dregið frá, blasir við eins konar síðrómantískt málverk, stillimynd sem sýnir stríðsvang, en stríðinu er lokið, drungi hvílir yfir, óhugnanleg kyrrð; tónar tónlistar Kjartans Sveinssonar óma undir, hljómurinn minnir sömuleiðis á síðrómantíkina og skapar tilfinningu fortíðar — hér er svo sannarlega litið um öxl. Úr ömurleika stríðslokanna rís einmana hermaður, leikinn af Hilmi Snæ Guðnasyni, hann vafrar um, að því er virðist án stefnu né tilgangs, hann sér dauða félaga sína, lyftir byssu sinni hátt yfir höfuð sér, ákallar — guð? — með angistarópi, að öðru leyti er hlutverkið án orða.
„Samt verður gjörningurinn aldrei langdreginn eða óspennandi“.
Þessi mynd er óneitanlega tilkomumikil; persóna Hilmis Snæs slær nokkuð á hinn melódramatíska tón sem óneitanlega smokrar sér inn hér og þar, sömu sögu má segja um sólina, sem hnígur nánast óafvitandi til viðar á þeirri klukkustund sem það tekur Hilmi Snæ að deyja og þar með sýningunni að komast á leiðarenda. Samt verður gjörningurinn aldrei langdreginn eða óspennandi, það er eitthvað, sem heldur athyglinni vakandi og þótt verði nokkuð snemma augljóst í hvað stefnir, er það engu að síður hvers andartaks virði að sjá hvernig gjörningurinn neitar að yfirgefa þetta andartak dauðans — uns dauðinn er hin óvéfengjanlega staðreynd. Þá fyrst — búið.
Stríð minnir um margt á það listform, sem kallað hefur verið „tableu vivant“, sem þýða mætti sem „lifandi mynd“. Þó á það listform ekkert skylt við þær lifandi myndir, sem var heiti á fyrstu kvikmyndunum; „lifandi myndir“ voru kyrrar sviðsmyndir, þrívíðar, þar sem einn leikari (eða fleiri) stóð(u) kyrr(ir) í vandlega hugsuðum pósum, yfirleitt í sögulegum búningi; markmiðið var að sýna atvik úr mannkynssögunni, vekja til umhugsunar og auðvitað að vekja hrifningu. Það má líta á tableu vivant að sumu leyti sem undanfara ljósmyndarinnar og ýjar óneitanlega að því að í vestrænu samfélagi eru hvorttveggja háborgaleg listform — þau stöðva tímann í stað þess að ýta einhverju úr stað. Þau festa ástand hluta í sessi í stað þess að kalla á breytingar.
Sinfóníuhljómsveit Íslands leikur undir verkinu.
Það liggja nokkrar ákveðnar yrðingar til grundvallar Stríði. Það er ástæða til að rýna í þær, því þar er trúlega að finna afstöðu leikhússins til sýningarinnar og skýringu á því af hverju hún er sett á verkefnaskrá; eins er vitnað til höfundar, yfirleitt óbeint, en það hlýtur þó að segja sitthvað um forsendur sýningarinnar og og hvernig hún er hugsuð. Þessar yrðingar má finna í fróðlegri grein í leikskrá að Stríði, skrifaðri af Ragnari Helga Ólafssyni, ljóðskáldi og heimspekingi; þá er að finna á vef RÚV athyglisvert viðtal við Ragnar Kjartansson. Hvort tveggja er upphaf orðaskipta við áhorfendur sem setja Stríð í ákveðið samhengi, sem vert er að spá í.
Þegar um ræðir óhefðbundna sýningu — eins og Stríð óneitanlega er! — skiptir nokkru, að þessi orðaskipti við áhorfendur bæti í upplifun áhorfandans og auki honum skilning á því sem fyrir augu og eyru ber.
Í grein Ragnars Helga Ólafssonar í leikskrá segir meðal annars að Stríð fjalli um mann sem þjáist. Og meðan áhorfandinn virðir fyrir sér þennan þjáða mann sé það ekki til minnkunar að áhorfandanum renni í brjóst. Það er gefið í skyn að þjáning sé fremur leiðigjörn til lengdar enda er áhorfandanum ekki gefinn neinn söguþráður. Ragnar Kjartansson orðar það svipað í viðtali og segir að í Stríði sé engin narratíva, engin frásögn, og að þar með sé verkið ekki síst tilraun með leikhúsgesti.
„Stríðið í Stríði hefst þegar tjaldið er dregið frá. Og ekkert gerist annað en að Hilmir Snær þjáist í klukkustund og deyr að lokum. Tjaldið fellur.“
Undir þessari tilraun er leikin falleg og áhrifsmikil tónlist Kjartans Sveinssonar sem leiðir hugann í ótal áttir, en flestar myndu þær trúlega teljast vísa til síðrómantískrar tónlistarhefðar og er það í sjálfu sér vel við hæfi. Það má nefnilega finna ákveðna svörun, eða öllu heldur „andsvar“ til velþekkts málverks Delacroix, „Frelsið fer fyrir lýðnum“, og segja gjörninginn „Stríð“ eins konar andsögu við málverk Delacroix. Andstæðuna má segja á annan bóginn felast í þeirri framþróun sem málverkið segir frá í kyrrstöðu sinni og lætur áhorfandanum eftir að túlka og á hinn bóginn er kyrrstaðan í gjörningnum „Stríð“, þar sem allt vísar aftur, engrar framtíðar verður vart og eyðilegging og dauði grúfir yfir öllu. Það sem vekur skírskotunina eru viss líkindi í uppstillingu og litavali og svo þeirri rómantísku stemningu sem einkennir málverk Dalacroix og svo andrómantíkin sem er yfirgnæfandi stemning í „Stríði“, jafnvel þótt verkið sæki yfirbragð sitt í smiðju síðrómantíkur.
Stríðið í Stríði hefst þegar tjaldið er dregið frá. Og ekkert gerist annað en að Hilmir Snær þjáist í klukkustund og deyr að lokum. Tjaldið fellur.
Og þó. Auðvitað gerist heilmargt. Áhorfandi nú á tímum, sem er ekki gersneyddur athygli á umheiminum, veltir því auðvitað fyrir sér, hvað gjörningur eins og Stríð segir um líðandi stund, um samfélagið eins og það er statt í þróun sinni, hvort sem sú þróun vísi fram á veginn eða sé öfugþróun.
Það gerist nefnilega ekki, eins og höfundar Stríðs vilja halda fram, að narratívan hverfi. Þótt ekki sé fylgt þeim reglum, sem Aristóteles — höfundur nútíma dramatúrgíu — setti fram í árdaga leiklistar, þá er engu að síður ákveðin saga sögð; hún birtist áhorfandanum líkt og ljóð og lýtur öðrum lögmálum en þeim sem Aristóteles skráði, en engu að síður er ákveðin saga sögð — áhorfandinn verður bara að beita örlítið öðrum aðferðum við að túlka hana, skilja og setja í samhengi við sjálfan sig og sinn tíma. Líkt og áhorfendur urðu að gera þegar þeir sáu málverk Delacroix í fyrsta sinn.
„Tableu vivant er borgaralegt listform og miðlar sem slíkt borgaralegum viðhorfum.“
En til þess að geta það, verður áhorfandinn að skilja og viðurkenna, að tableu vivant er borgaralegt listform og miðlar sem slíkt borgaralegum viðhorfum. „The media is the message“ sagði Marshall McLuhan á sínum tíma, og það er svo sannarlega frjótt að horfa á Stríð með þeim augunum og auka þannig skilning sinn á gjörningnum sem þeir hafa samið, Ragnar og Kjartan, og Þjóðleikhúsið tekið til sýningar.
Það er stórt orð, stríð. Og sennilega hefur mannkyn á Vesturlöndum aldrei fengið eins miklu af stríði troðið ofan í kok og á okkar tímum, nútímafjölmiðlar sjá til þess. Það má minna á, að Víetnamstríðinu lauk í fjölmiðlum, innrásir herja valdamikilla þjóða í lönd sem minna mega sín eru sýndar í beinni útsendingu, réttlættar og fegraðar með aðferðum nútímafjölmiðlunar, frásagnir af stríði berast úr öllum heimshornum og ef litið er til annarrar merkingar orðsins stríð en þeirrar, sem felur í sér vopnaskak og morð, þá sér stað hér á landi stríð, stríð milli þeirra sem vilja fórna fegurð fyrir gróða og þeirra, sem vilja að náttúran njóti vafans.
Í miðri þessari hringiðu stríðs og styrjalda kjósa þeir Ragnar Kjartansson og Kjartan Sveinsson að skapa gjörning sem vísar aftur á bak, sem bregður galdri kyrrstöðu á stríðið og lyftir fram þjáningu hins síðasta hermanns yfir tilgangsleysi stríðs. Er einhver, sem vissi það ekki fyrir?
Gott og vel. Það má. Vonin var nú reyndar sú, miðað við yfirlýsingar höfunda og greinina í leikskrá, að óvæntu ljósi yrði varpað á listina, að áhorfandanum yrði bylt, að hann yrði neyddur til að leggja höfuðið í bleyti. Sú von varð að engu, til þess er Stríð of njörvað niður í listform sitt, það er eins sjálfhverft og nokkurt borgaralegt listaverk getur orðið, í raun íheldið og afturhaldssamt .
Engu að síður: gjörningurinn Stríð vel gerður, fallega og fagmannlega unnin og í hvívetna óaðfinnanlegur sem gjörningur í leikhúsi. En í ljósi þess að sá, sem hér kvittar undir, varð aldrei snortinn af efninu, aldrei hrifinn með í neinu, sem kalla mætti alvarleik augnabliksins, fékk enga tilfinningu af því að vera þátttakandi í „tilraun með áhorfendur“, þá stendur ekkert eftir nema ein spurning:
Er borin von að Þjóðleikhúsið taki sig á og móti sér framsækna og áleitna listræna stefnu sem erindi á við nútímann?
