Fulltrúar stjórnarandstöðu segja rangt að setja nýundirritaðan fríverslunarsamning við Tyrkland eða viðskiptahagsmuni íslenskra útgerða af innflutningi skipa frá landinu í samhengi við mál Hauks Hilmarssonar. Smári McCarthy og Logi Einarsson benda þó báðir á að uppfærður fríverslunarsamningur taki ekki gildi fyrr en eftir staðfestingu Alþingis, sem vænta má að taki samninginn til umræðu í haust, og ekki sé sjálfgefið að samþykkja fríverslunarsamninga við ríki undir stjórnvöldum sem starfa gegn mannréttindum og lýðræði.
Þingleg meðferð framundan
Kvennablaðið sendi á miðvikudag fyrirspurnir til Forsætisráðuneytisins, Utanríkisráðuneytisins og fulltrúar stjórnarandstöðu, um nýjan fríverslunarsamning við Tyrkland, sem undirritaður var á Sauðárkróki á mánudag. Hliðstæðar spurningar, að breyttu breytanda, voru einnig sendar fulltrúum stjórnarandstöðu, það er Loga Einarssyni, formanni Samfylkingarinnar, og þingmönnum Pírata.
Enn er beðið svara frá ráðuneytunum en fulltrúar stjórnarandstöðunnar hafa svarað. Bæði Smári McCarthy, úr þingflokki Pírata, og Logi Einarsson, leggja áherslu á að samningar sem þessi taka ekki gildi fyrr en eftir þinglega meðferð, sem á sér stað eftir undirritun ráðherra. Það liggur þá fyrir Alþingi að samþykkja, eða hafna, samningnum, þegar þing kemur saman á ný, með haustinu.
Smári bendir á að þegar samkomulag var undirritað um að ljúka skyldi samningaviðræðum EFTA við Tyrkland, haustið 2017, hafi hin þrjú aðildarríki bandalagsins undirritað það en Ísland ekki. Logi bendir einnig á að um það leyti sem skriður komst á málið hafi setið starfstjórn, eftir þingrof, og því sé ekki augljóst að tengja samninginn „eða viðskiptahagsmuni íslenskra fyrirtækja við framgang ráðuneytisins í máli Hauks. Ég vona að minnsta kosti að vinna við hann hafi ekki haft áhrif á eftirgrennslan eftir Hauki.“
Samanburður við Filipseyjar
Smári segir Pírata, sem alþjóðasinna, almennt mjög ánægða með útvíkkun fríverslunarnets EFTA og vilji stuðla að aukinni fríverslun þar sem það er mögulegt. Sterk fylgni sé á milli þess að lönd standi sig betur efnahagslega og að þau standi sig betur í mannréttindamálum. Undantekningar þar á séu þó til dæmis Bandaríkin og Saudi-Arabía. Hinn almenni stuðningur við fríverslun þýði ekki að hann eigi sjálfkrafa við í hverju tilfelli fyrir sig. Þannig hafi Píratar:
„á undanförnum tveimur árum talað fyrir því að beðið verði með samþykkt fríverslunarsamnings EFTA við Filipseyjar fyrir Íslands hönd þangað til stjórnarskipti hafa orðið þar, eða í það minnsta einhverjar breytingar sem sýna að virðing sé borin fyrir mannréttindum í landinu. Þetta er bæði vegna þess að mikilvægt er að undirstrika mikilvægi mannréttinda í öllum alþjóðaviðskiptum, en einnig vegna þess að í fríverslunarsamningum EFTA er almennt ákvæði um gagnkvæma virðingu aðildarríkja samninganna fyrir mannréttindum, og við myndum líta á það sem orðin tóm í tilfelli Filipseyja, í ljósi aðstæðna þar í landi. Ef sum atriði fríverslunarsamnings eru marklaus, þá má ætla að önnur atriði samningsins séu það líka.“
Logi nefnir sama dæmi til sögunnar. Alþingi hafi verið „tregt til að samþykkja“ þingsályktunartillögu um fríverslunarsamning við Filipseyjar, „ekki síst vegna ógnarstjórnar Rodrigo Duterte“. Ekki sé ólíklegt að fjörugar umræður verði um samninginn við Tyrkland í haust. „Almennt er ég hlynntur fríverslunarsamningum,“ segir Logi, en „mannréttindabrot og ólýðræðislegir stjórnarhættir“ setji strik í reikninginn.
Smári segir að Þingflokkur Pírata hafi ekki tekið formlega afstöðu gagnvart uppfærðum „fríverslunarsamningi við Tyrkland. En afstaða okkar gæti orðið með svipuðum hætti,“ og í tilfelli Filipseyja segir Smári, enda séu í Tyrklandi, „eins og í Filipseyjum, nýlega búnir að eiga sér stað atburðir sem hafa verulega skaðað lýðræðið á svæðinu, og eðlilegt að hinkra eftir einhvers konar úrbótum.“ Samningaviðræður hafi aftur á móti í báðum tilfellum hafist „áður en löndin tóku þessa miklu dýfu“:
„Það er tvennt ólíkt að gera samninga við lönd hvers stjórnvöld eru af toga sem manni mislíkar, og að gera samninga við lönd hvers stjórnvöld hafa gerst sek um víðtæk mannréttindabrot.“
Ferlið ekki alfarið ógagnsætt en ekki heldur nægilega gagnsætt
Smári segir að það sé að vissu leyti skiljanlegt hversu seint fjölmiðlar og almenningur voru upplýstir um að efnahagsmálaráðherra Tyrklands væri væntanlegur til landsins, til undirritunar samningsins, enda hefði ekki verið vitað með vissu að „ráðherrann kæmist fyrir þann tíma“. Ferlið sé „ekki hægt að kalla alfarið ógagnsætt, en það er heldur ekki nægilega gagnsætt“. Smári nefnir einnig að fréttir hafi borist, frá EFTA, um samningaviðræður við Tyrki, undanliðna mánuði og hafi fjölmiðlar og almenningur haft sama aðgang að þeim fréttum og þingmenn.
Þá nefnir Smári að innan EFTA sé „starfandi samráðsvettvangur fyrir aðila atvinnulífsins og launþega. Rétt er að það mætti efla lýðræðislega aðkomu almennings að þessum umræðum. Þetta er sögulegt fyrirkomulag sem má alltaf endurskoða, en því miður er áhugi almennings á fríverslunarsamningum oft takmarkaður ─ það væri gaman að sjá það breytast.“
Efnislega rangt að setja samninginn í samhengi við líflát Hauks
Aðspurður hvort trúverðugleiki íslenskra stjórnvalda í máli Hauks Hilmarssonar hafi laskast, annars vegar við gerð samningsins, og hins vegar við fréttir af viðskiptahagsmunum íslenskra útgerðarfyrirtækja í Tyrklandi sem komust í kastljósið samhliða fréttum af undirritun samningsins, segir Smári svo ekki vera. Hvað varðar innflutning togara og annarra skipa frá Tyrklandi nái uppfærði fríverslunarsamningurinn „aðallega til þjónustuviðskipta og annarra „annarar kynslóðar“ atriða, en ekki vöruviðskipta“. Togarakaup og tengd viðskipti breytist því ekki með neinum hætti með þessum samningi, enda falli þau undir þann fríverslunarsamning milli EFTA og Tyrklands sem hafi verið í gildi frá árinu 1992.
„Það eru klárlega viðskiptahagsmunir fyrir Ísland að geta stundað aukin og tollfrjáls þjónustuviðskipti við Tyrkland, ásamt öðru, en það er efnislega rangt að líta á þetta sem greiða við útgerðarmenn, eða að reyna að setja þennan samning í samhengi við líflát Hauks Hilmissonar.“
Logi Einarsson tekur í sama streng og segir:
„Ég vil ekki trúa öðru en að stjórnvöld beiti sér af fullum heilindum fyrir því að upplýst verði um afdrif Hauks Hilmarssonar. Mér skilst að utanríkisráðherra hafi notað tækifærið til að ræða mál Hauks við ráðherra fyrir eða eftir undirritunina og vona svo sannarlega að það muni skila árangri. En fyrir þetta samtal og aðra vinnu ráðuneytisins verður ráðherra sjálfur að svara.“
Hann segir Samfylkinguna munu „áfram beita stjórnvöld þrýsting í máli Hauks, nú þegar höfum við óskað eftir skriflegu minnisblaði frá utanríkisráðuneytinu og minnt reglulega á málið í ræðustól Alþingis.“
Að meta hvað er líklegast til árangurs
Smári bendir að lokum á að:
„Svona ferli taka langan tíma, og pólitísk samskipti ríkja eru sjaldan mótuð af einstökum málum, hversu átakanleg sem þau eru. Sem dæmi hefur hvorki Ísland né nokkuð annað ríki breytt sínum pólitísku samskiptum við Bandaríkin þrátt fyrir ómannúðlega hegðun gagnvart flóttamönnum, eða við Azerbaijan þrátt fyrir verulega umfangsmikla pólitíska spillingu. Að stöðva svona ferli er mjög þungt skref sem þarf að meta strategískt, og sú spurning sem Íslenska ríkið stendur frammi fyrir í þessu máli er einfaldlega hvort það sé líklegra til árangurs að fara í fulla hörku, eða að viðhalda og styrkja pólitíska sambandið samhliða því að eiga skýr samtöl við ríkið um hvernig skuli haga málum í framtíðinni.“
