Í gær, þriðjudag, skilaði átakshópur stjórnvalda um húsnæðiskrísuna skýrslu til forsætisráðherra. Hópurinn heitir fullu nafni „Átakshópur um aukið framboð á íbúðum og aðrar aðgerðir til að bæta stöðu á húsnæðismarkaði“. Hann hóf störf þann 5. desember síðastliðinn og var honum sett fyrir að „kynna heildstæða lausn á viðfangsefnum sínum“ ekki síðar en 20. janúar.
„Raunverulegar lausnir á því að leysa húsnæðisvandann“
Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, tók þátt í starfi átakshópsins og hefur þegar yfir ánægju með tillögurnar. Hann segir þær fela í sér „raunverulegar lausnir á því að leysa húsnæðisvandann til framtíðar“. Verði þær að veruleika, segir hann, „þá er alveg ljóst að þetta mun verða risastórt skref í átt að lausn að kjarasamningum“.
Hæglega getur hugsast að Ragnar viti meira en fram kemur í kynningargögnum hópsins. Án nokkurra innanbúðarupplýsinga er ritstjórn Kvennablaðsins hins vegar tilneydd að taka aðeins mið af því sem þar stendur á blaði. Á þeim forsendum er erfitt að sjá hvað formaður VR á við.
Fyrir skemmstu birtist í Stundinni ítarleg umfjöllun um þá fimm til sjö þúsund einstaklinga sem búa í iðnaðarhverfum höfuðborgarsvæðisins. Í minnisblaði Íbúðalánasjóðs um stöðu á leigumarkaði, sem fylgdi skýrslu átakshópsins, er þessi hópur nefndur „fólk í óleyfisbúsetu“ og sagt að 3.650 heimili séu „mögulega í óleyfisbúsetu á höfuðborgarsvæðinu“, eða hafi verið um mitt árið 2017.
Verður gert ráð fyrir að þegar rætt er um að „bæta stöðu á húsnæðismarkaði“ sé þessi hópur, meðal annars, í forgangi. Í umfjöllun Stundarinnar lýsa tekjulágir viðmælendur því hvernig val þeirra standi um samþykkt íbúðarhúsnæði án framtíðaröryggis, því leigusalar eiga til að hækka leigu snarlega eða sparka fólki út með litlum fyrirvara, eða meiri stöðugleika í lakara iðnaðarhúsnæði. Hér verður gert ráð fyrir þeim sameiginlega skilningi að yfirstandandi húsnæðiskrísa á Íslandi snúist einkum um þær þúsundir sem eru í þessari stöðu. Einnig verður gert ráð fyrir að með húsnæðisöryggi sé átt við að geta gert ráð fyrir að eiga heimili í mannsæmandi híbýlum til lengri tíma, án þess að þurfa að líða skort á öðrum sviðum til að svo megi vera.
Áþreifanlegar tillögur eða almennar vangaveltur
Í kynningu á niðurstöðum átakshópsins er sagt að tillögur hans séu í 40 liðum. Tillögurnar skiptast í sjö efnisflokka. Í kynningargögnunum er annars ekki gerður greinarmunur á þessum 40 liðum, þeim virðist ekki raðað eftir mikilvægis- eða forgangsröð. Þá er texti þeirra nokkuð tyrfinn. Til dæmis má nefna að á einum stað er orðið tómthúsagjald notað til skýringar á því sem átt er við, en orðið tómthúsagjald virðist aldrei hafa birst opinberlega í rafrænu skjali fyrr en nú.
Í þessari fyrstu umfjöllun um niðurstöður átakshópsins verða tillögurnar 40 teknar til athugunar út frá einu viðmiði: hvort þar er stungið upp á aðgerð sem ætlað er að hafa bein, áþreifanleg áhrif á húsnæðismarkaðinn til að auka aðgengi tekjulágra hópa að öruggu íbúðarhúsnæði á yfirstandandi kjörtímabili, það er innan þriggja ára —eða ekki. Áþreifanleg áhrif í þeim skilningi að vera ekki dularfull, heldur megi öllum vera ljóst, þegar upp er staðið, hvort aðgerðirnar höfðu fyrirhuguð áhrif eða ekki. Köllum þetta A-flokk og B-flokk.
Hér er ekki tekið til athugunar hvort tillögurnar eru raunhæfar eða hvort þær eru líklegar til árangurs. Slíkt mat krefst sérþekkingar á sviðinu. Hér er aðeins á ferð örlítil textagreining, eða lestur, og spurt: hvaða vonir gefa höfundar skýrslunnar til kynna að þeir bindi við hverja og eina tillögu.
7. Upplýsingamiðlun: gagnaöflun hins opinbera, engin áþreifanleg tillaga
Út frá þessu viðmiði má umsvifalaust fækka tillögunum um sjö, því öllum tillögum í síðasta flokki skýrslunnar, sem ber yfirskriftina „Upplýsingamiðlun“, er ætlað annað hlutverk: þeim er ætlað að gagnast stjórnvöldum við skráningu og úrvinnslu upplýsinga. Upplýsingarnar sem um ræðir, t.d. „sameiginleg þarfagreining fyrir húsnæði á skilgreindum vinnusóknarsvæðum“, geta vafalaust nýst til að auka húsnæðisöryggi tekjulágra, en kortið er ekki ferðalagið, kortið er ekki einu sinni ferðaáætlunin: hér er ekki gefið til kynna hvernig skuli nýta gögnin, aðeins að þeim skuli safna. Sjöundi efnisflokkurinn inniheldur því ekki aðgerðir heldur aðeins hugsanlega undanfara mögulegra aðgerða. Allar tillögur þessa kafla tilheyra því B-flokki.
6. Ríkislóðir: ekki á næstu árum
Teljum niður gegnum skýrsluna fyrst við byrjuðum á öfugum enda. Sjötti kafli hennar ber yfirskriftina „Ríkislóðir“ en þar er þó aðeins ein tillaga, um eina ríkislóð, svohljóðandi:
„Ríkið og Reykjavíkurborg komist að samkomulagi um að hefja skipulagningu Keldnalands, m.a. með markmið um félagslega blöndun, og semji í framhaldinu um eignarhald og framkvæmdir.“
Látum vera að deilur hafa staðið milli ríkisins og Reykjavíkur um uppbyggingu á Keldnalandi í hartnær 40 ár. Þetta er í það minnsta áþreifanlegt og tiltekið og stefnir að því leyti í A-flokk. En þá er minnst á tímasetningar:
„Tekið verði mið af því að hefja skipulagningu á landinu á árinu 2019 og að til byggingar komi samhliða öðrum áfanga Borgarlínu.“
Gert er ráð fyrir að framkvæmdir við annan áfanga Borgarlínu hefjist í fyrsta lagi 2024. og verða áhrif mögulegrar uppbyggingar á þessu svæði því engin á kjörtímabilinu. Tillagan er því í B-flokki. Eftir standa til skoðunar 32 tillögur.
5. Samgöngur: ekki húsnæðismál heldur samgöngumál
Fimmti kafli skýrslunnar, sem inniheldur tillögur 28 til 32, ber yfirskriftina „Samgöngur“. Þessar tillögur snúast allar um hvernig megi útfæra betra aðgengi tekjulágra að samgöngum – allt frá því að „hraða framkvæmdum á stofnbrautum umhverfis höfuðborgarsvæðið“ yfir í sérstakt strætókort fyrir námsmenn og leigjendur. Engin þessara fimm tillaga snýst beinlínis um aðgang að húsnæði eða húsnæðisöryggi og falla því allar í B-flokk.
4. Skipulags- og byggingarmál: Sveigjanleiki og einkavæðing
Fjórði kafli skýrslunnar ber yfirskriftina Skipulags- og byggingarmál. Þar snýst ein tillaga um upplýsingaöflun stjórnvalda (17), þrjár tillögur um að dregið sé úr valdi eftirlitsaðila og skipulagsyfirvalda með „einföldun regluverks“, „einfölduðu ferli við breytingar á deiliskipulagi“ og „sveigjanlegri skipulagsskilmálum“ og svo framvegis (18–20). Slíkt er sagt leiða til „nýrra og hagkvæmari lausna í mannvirkjagerð sem skilar sér í lægri byggingarkostnaði“. Skýrsluhöfundar virðast líka álíta sveigjanleika heppilegan við byggingareftirlit, og leggja til að umfang þess verði gert „breytilegt“ (23) um leið og því má útvista „að fyrirmynd Norðmanna, þar sem ríkið vottar fyrirtæki sem sinna byggingareftirliti“. Einkavæðing eftirlitsins „myndi auka skilvirkni“ segir þar (24).
Þá eru gerðar annars konar tillögur að breytingum innan stjórnsýslunnar: lagt er til að byggingarreglugerð verði samræmd við reglugerðir Norðurlanda (21) og farvegur fundinn fyrir rafræn skil á hönnunargögnum (22).
Þessum tillögum er ekki ætlað að hafa nein áþreifanleg áhrif til að auka húsnæðisöryggi tekjulágra hópa innan næstu þriggja ára og tilheyra því allar B-flokki.
Endurgreiðsla VSK og Carlsberg-ákvæðið
Tillaga 26 er svohljóðandi:
„Endurgreiðsla virðisaukaskatts aukin: Endurgreiðsla virðisaukaskatts af vinnu á verkstað við gerð íbúðarhúsnæðis verði aukin í 100%“
Endurgreiðsluhlutfallið nú er 60%. Endurgreiðsla virðisaukaskatts spornar að minnsta kosti gegn svartri vinnu. Hún gæti einnig haft hvetjandi áhrif á framkvæmdir, en hvort þau áhrif auka, ein sér, húsnæðisöryggi tekjulágra hópa er alls ekki ljóst. Tillagan tilheyrir því B-flokki.
Þá snýst 27. tillaga skýrslunnar um svokallað „Carlsberg-ákvæði“ að danskri fyrirmynd: að fyrir hvert nýtt deiluskipulag verði sveitarfélögum tryggðar heimildir í lögum til að gera kröfu um að allt að fjórðungur byggingarmagns skuli vera fyrir „almennar íbúðir, félagslegar íbúðir eða aðrar leiguíbúðir“ óháð því hvort eigandi landsins er ríki, sveitarfélag eða einkaaðili. Þar sem ekki er stungið upp á að ríkið geri slíka kröfu beint heldur heimili aðeins sveitarfélögum að gera kröfuna má segja að tillagan feli í sér að fresta stefnumótuninni sjálfri og útvista henni til sveitarfélaganna. Ekki er vísað til hagrænnar greiningar eða spár um áhrif þess að veita slíkar heimildir til svæða sem eru í samkeppni um íbúa og útsvar, og enginn tímarammi gefinn. Þrátt fyrir að vera í seilingarfjarlægð við A-flokk, svo að segja, tilheyrir þessi tillaga B-flokki.
Skammtímahúsnæði á athafnasvæðum
Ein tillaga í þriðja kafla sker sig úr. Það er tillaga 25, sem hljóðar svo:
„Íbúðarhúsnæði til skammtímanota: Í skipulagslöggjöf verði skilgreint og heimilt að útbúa íbúðarhúsnæði til skammtímanota á athafnasvæðum og að enn fremur verði heimilt að reka skammtímahúsnæði til að bregðast við tímabundnum vanda. Tilgangur slíkra heimilda er að vinna gegn búsetu í óviðunandi og ósamþykktu húsnæði, mæta þörf vegna tímabundinnar búsetu og vinna gegn heimilisleysi.“
Ekki er nánar tilgreint hvað er átt við með skammtímahúsnæði, en ætla má að átt sé við, til dæmis, gámabyggðir, hvort sem er fyrir farandverkafólk eða heimilislausa. Hvað sem því líður er þetta tillaga sem hefði bein og áþreifanleg áhrif á húsnæðisöryggi tekjulágra hópa, mögulega á kjörtímabilinu. Hún tilheyrir því A-flokki.
3. Leiguvernd: Sveigjanleiki og bætt réttarstaða leigjenda
Þriðji kafli skýrslunnar snýst um „leiguvernd“. Þar má finna sex tillögur. Ein er í fljótu bragði óskiljanleg leikmanni, það er tillaga 15:
„Sveitarfélög þar sem skortur er á húsnæði fái heimild með tilgreindum skilyrðum til að flokka íbúðir sem eigandi býr ekki í eða sem ekki eru í langtímaleigu sem atvinnuhúsnæði, þ.e. c-flokk í merkingu laga um tekjustofna sveitarfélaga (tómthúsagjald)“.
Samkvæmt því sem fram hefur komið í fréttaskýringum annarra miðla er hér um að ræða gjald sem yrði heimt af þeim sem láta húsnæði standa autt, til að hvetja eigendur húsnæðis til að leigja það frekar út. Í skýrslunni fylgir ekki greining á hversu mikið rými má ætla að standi autt, eða hvers konar, en eitthvað hlýtur það að vera og flýgur tillagan því inn í A-flokk.
Í sama kafla má finna eitt sveigjanleikaákvæði: „Sveigjanleiki í útleigu á hluta húsnæðis verði aukinn“ (14). Ekki er útilokað að þar með aukist framboð á leigumarkaði. Tillagan virðist mögulega tilheyra A-flokki og verður hér látin njóta vafans.
Þá er lagt til að húsaleigulög verði endurskoðuð til að bæta réttarstöðu leigjenda hvað varðar leigufjárhæð, leigutíma og viðurlög við brotum (11). Í tillögunni sjálfri segir að gæta þurfi að því að breytingarnar „hækki ekki leiguverð eða dragi úr framboði á leigumarkaði“. Viðvörunin er skiljanleg: það er ekki sjálfgefið að bætt réttarstaða auki aðgengi tekjulágra hópa að öruggu húsnæði. En látum hana njóta vafans, segjum að hún tilheyri A-flokki.
Ein tillaga snýr að aukinni upplýsingaöflun stjórnvalda, með „skráningu leigusamninga í opinbera gagnagrunna“ (13). Aðrar tillögur í þessum kafla virðast góðra gjalda verðar en hafa ekki þau skýru, áþreifanlegu markmið sem þarf til að komast í A-flokk. Það eru fræðsluátak um réttindi og skyldur (13), og aukinn stuðningur við hagsmunasamtök leigjenda (16).
2. Önnur uppbygging: óhagnaðardrifin húsnæðisfélög
Þegar hér er komið sögu höfum við þrætt okkur gegnum 30 af 40 tillögum skýrslunnar. Þar af virðist fjórum vera ætlað að hafa bein, áþreifanleg áhrif á húsnæðismarkaðinn til að auka aðgengi tekjulágra hópa að öruggu íbúðarhúsnæði innan þriggja ára og tilheyra þar með því sem við köllum hér A-flokk. Hinar tillögurnar 27 virðast meira í ætt við það sem fyrrverandi Seðlabankastjóri sagði fyrir um tíu árum síðan að bankamenn kölluðu ástarbréf.
En ekki er öll nótt úti enn. Annar kafli skýrslunnar nefnist: „Önnur uppbygging til að auka aðgengi tekjulágra að íbúðum á viðráðanlegu verði“. Þar eru þrjár tillögur, eða að minnsta kosti þrír liðir. „Leitað verði eftir samstarfi stéttarfélaga, SA og lífeyrissjóða um fjármögnun húsnæðisfélagsins Blæs“ segir tillaga 8. Allt virðist það heldur loftkennt, tillaga en ekki nógu áþreifanleg, án frekari upplýsinga, til að komast í A-flokk. „Gert verði ráð fyrir að óhagnaðardrifin húsnæðisfélög verði hluti af uppbyggingu húsnæðismarkaðar á næstu árum“ segir í tillögu 9, sem hljómar í ætt við það sem við höfum verið að leita að en er þó ekki tillaga að aðgerð, hér er enginn aðili hvattur til að gera eitt eða neitt, heldur, að virðist, vonast eftir einhverju. Tillaga 10 tiltekur síðan nánar að þessi félög geti tekið þátt í „uppbyggingu íbúðarhúsnæðis á margvíslegan hátt“, meðal annars til að „auðvelda ungu og tekjulágu fólki að kaupa sér íbúðarhúsnæði“.
Átakshópurinn var knúinn til að skila niðurstöðum í kapp við tímann. Óháð framsetningunni virðist alvara búa að baki hugmyndum um vægi og hlutdeild óhagnaðardrifainna húsnæðisfélaga í lausn á húsnæðiskrísunni. En jafnvel inngangsorðin að tillögum þessa kafla eru of óljós til að utanaðkomandi geti, með góðum vilja, séð þar áþreifanlega tillögu. Minnst er á Bjarg, íbúðafélag fyrir tekjulægri félagsmenn ASÍ og BSRB, og nefnt að önnur félög „gætu t.d. unnið með Bjargi að því að tryggja félagslega blöndun og stuðlað að því að jafna sveiflur á byggingarmarkaði …“. Um slíkt félag segir að til að það verði raunhæfur valkostur sé „nauðsynlegt að stéttarfélögin, SA og lífeyrissjóðir taki upp viðræður um þá möguleika sem fyrir hendi eru um fjármögnun verkefna á þeim forsendum sem lagt er upp með“. Á þessu stigi eru þetta vangaveltur, og það heldur óljósar vangaveltur, en ekki áþreifanlegar tillögur. Þær tilheyra, því miður, B-flokki.
1. Áframhaldandi uppbygging almenna íbúðakerfisins
Er þá komið að fyrsta kafla skýrslunnar: „Áframhaldandi uppbygging almenna íbúðakerfisins skv. lögum nr. 52/2016“. Almennar íbúðir er hugtak yfir íbúðir sem hljóta stofnframlag frá hinu opinbera samkvæmt lögum þar um, í því augnamiði að „auka húsnæðisöryggi efnaminni fjölskyldna og einstaklinga“. Í greinargerð fyrir þessum tillögum segir að mikilvægt sé að halda áfram uppbyggingu almennra íbúða. Tillögurnar sjö eru í reynd ein: að meira fé verði veitt í stofnframlög þessa kerfis með ýmsum hætti, og „stofnframlagshöfum“ auðveldað að nálgast það (1, 4, 5, 6 og 7). Þá verði sveitarfélög skylduð til þátttöku (3) og auk þess miðað við að almennu íbúðirnar verði ekki of langt frá strætó (2). Samanlagt má setja þessa tillögu í A-flokk: með því að veita fjármagni í stofnframlög almennra íbúða er ætlunin augljóslega að auka aðgengi tekjulægri hópa að öruggu húsnæði með áþreifanlegum hætti.
Samantekt: Fimm tillögur af 40
Af tillögunum 40 tilheyra því fimm því sem við skilgreindum hér að framan sem A-flokk: þar er stungið upp á aðgerð sem ætlað er að hafa bein, áþreifanleg áhrif á húsnæðismarkaðinn til að auka aðgengi tekjulágra hópa að öruggu íbúðarhúsnæði innan þriggja ára.
Fremst fer tillagan sem breiðir úr sér yfir fyrstu sjö liði skýrslunnar, að halda áfram uppbyggingu almenna íbúðakerfisins, sem hófst árið 2016.
Þá tillaga 11, um að bæta réttarstöðu leigjenda og gera, að vænta má, bæði leiguverð og leigutíma húsnæðis fyrirsjáanlegri.
Í tillögu 14 er stungið upp á því að auka sveigjanleika í útleigu á hluta húsnæðis. Hvað sem það þýðir nákvæmlega og hvernig sem það er útfært er ekki loku fyrir það skotið að þá komist einhver í löglegan kjallara sem annars hefði dúsað á ólöglegu háalofti, eða öfugt.
Í tillögu 15 er stungið upp á gjaldheimtu af þeim sem láta húsnæði standa autt, til að knýja það fram á markað.
Loks er með tillögu 25 lagt til að greitt verði fyrir rekstri skammtímahúsnæðis „á athafnasvæðum“ og „til að bregðast við tímabundnum vanda“.
Þrjár af þeim fimm tillögum sem hér teljast til A-flokks koma úr skýrslukaflanum „Leigumarkaður“. Starfi átakshópsins var skipt í sex vinnuhópa. Ragnar Þór Ingólfsson, formaður VR, tók þátt í vinnuhópi um leigumarkaðinn, ásamt Þórunni Sveinbjarnardóttur fyrir hönd Bandalagsháskólamanna. Þá tók Hrannar Már Gunnarsson þátt í starfi vinnuhópsins um upplýsingagjöf. Samkvæmt nafnalista skýrslunnar kom enginn fulltrúi verkalýðshreyfingarinnar að starfi hinna þriggja vinnuhópanna. Samtök atvinnulífsins áttu, til samanburðar, fulltrúa í fjórum vinnuhópum. Þó er ekki vitað til þess að nokkur skjólstæðingur Samtaka atvinnulífsins sé í óleyfisbúsetu.
Að frátöldum löngu tímabærum réttarbótum fyrir leigjendur virðist mega eima megininntak skýrslunnar niður í þetta: þar er stungið upp á að atvinnurekendum verði gert auðveldara fyrir að hýsa starfsfólk sitt, einkum erlent starfsfólk, í gámum.
Að öðru leyti er lagt til að haldið verði áfram vinnu að þeim lausnum sem þegar er unnið að, það er almenna íbúðakerfinu.
Restin snýst ekki um að leysa húsnæðisvandann heldur greiðvikni við þrýstihópa: að draga úr eftirliti eftirlitsaðila og skipulagsvaldi skipulagsyfirvalda, einkavæða smá, og fá fólk til að nota strætó.
