Íslensk stjórnvöld ákváðu á mánudag að lýsa, ásamt öðrum NATO-ríkjum, yfir stuðningi við yfirstandandi valdaránstilraun í Venesúela. Opinber afstaða Íslands er þar með að Juan Guaido, þingforsetinn sem vígði sjálfan sig í embætti forseta landsins þann 23. janúar sl., sé þar með orðinn forseti landsins, án undangenginna kosninga.
Það má heita innifalið þessari afstöðu að Ísland lýsir um leið yfir stuðningi við hótanir Bandaríkjanna um innrás í Venesúela ef lýðræðislega kjörin stjórnvöld í landinu, ríkisstjórn Nicolás Maduro, láta ekki af völdum og víkja fyrir hinum sjálfkrýnda Guaido.
Guðlaugur Þór Þórðarson, utanríkisráðherra, tilkynnti um ákvörðunina á Twitter á mánudagskvöld. Orðrétt segir tilkynningin:
„Iceland supports @jguaido as the Interim President of Venezuela. Free and fair elections should now be called and the will of the people respected.“
„Mjög ríkt af auðlindum“
Í kjölfar þessarar yfirlýsingar var rætt við Guðlaug í seinni kvöldfréttum RÚV. Fréttamaður spurði ráðherrann hver grundvöllurinn væri fyrir þessari ákvörðun. Ráðherrann svaraði:
„Þetta á sér auðvitað langan aðdraganda. Við þekkjum aðstæður í Venesúela. Í þessu landi sem er mjög ríkt af auðlindum er mjög alvarlegt ástand. Réttkjörið þjóðþing hefur verið svipt völdum. Og það stappar við einræði eins og ástandið er núna. Evrópuríki gáfu Maduro frest fram í gær að lýsa yfir því að það yrðu haldnar nýjar kosningar. Hann varð ekki við því. Þannig að við erum ásamt Norðurlöndunum og flestum þeim þjóðum sem standa okkur næst að lýsa yfir stuðningi við Guiado þangað til að nýjar kosningar verða.“
Guðlaugur Þór sagði að einhugur ríkti um málið innan ríkisstjórnarinnar. Hann sagði einnig að hann hefði gert utanríkismálanefnd Alþingis viðvart um ákvörðunina áður en hann tilkynnti hana um Twitter. Þá spurði fréttamaður hvaða framvinda væri nú möguleg í Venesúela, hvert framhaldið geti orðið. Í svari sínu ítrekaði Guðlaugur Þór að landið er „mjög ríkt af auðlindum“:
„Ég vonast bara til þess að ástandið lagist. Það er náttúrulega mjög mikilvægt að það verði haldnar kosningar sem fyrst og réttkjörnir aðilar taki völdin í landinu. Ástandið eins og ég nefndi er mjög alvarlegt. Þarna eru farsóttir, sjúkdómar, þar eru þrjár milljónir manna sem hafa flúið. Þetta er land sem er mjög ríkt af auðlindum og það er þess vegna mjög mikilvægt að við fáum farsæla niðurstöðu sem fyrst en það er erfitt að spá fyrir hvað gerist á næstu dögum.“
Sönnunarbyrði fyrir valdaráni í nafni lýðræðis er þung
Hver sem fremur eða styður valdarán í nafni lýðræðis ber nokkuð þunga sönnunarbyrði fyrir réttmæti aðgerðarinnar, sem við fyrstu sýn er mótsagnakennd. Þegar stærsta hernaðarbandalag heims sameinast um valdarán í ríki utan bandalagsins er sönnunarbyrðin ekki léttari. Þegar rökstuðningur fyrir aðgerðinni er óljós og ógegnsær er tilefni til að tortryggja hann verulega, og raunar lýðræðislegur ábyrgðarhlutur bæði almennings og fjölmiðla. Þegar um miklar auðlindir er að tefla er tilefnið loks þrefalt, ef ekki tífalt, til að efast um hinar opinberu forsendur.
Kvennablaðið hefur undanfarið skimað gegnum óskýrar upphrópanir og mikið grugg að gildum rökstuðningi fyrir valdaráninu eða stuðningi Vesturlanda við það. Farsóttir og sjúkdómar eða annar lýðheilsuvandi er það til dæmis ekki. Helsta röksemdafærslan virðist tvíþætt: í fyrsta lagi að í landinu sé alvarleg efnahagskreppa og því sé nauðsynlegt og brýnt að skipta um valdhafa. Í öðru lagi að svo margt sé bogið við framkvæmd lýðræðisins í Venesúela að kosningum sé ekki treystandi, ekki dugi að skipta um valdhafa með lýðræðislegum ferlum heldur þurfi fyrst að hrinda núverandi forseta frá með valdi.
Meðal álitsgjafa eru loks einhverjir sem bæta því við að íbúar Venesúela séu svo vannærðir vegna kreppunnar að þeir séu trúlega ófærir um slíkar aðgerðir sjálfir, og því þurfi erlend afskipti til að skipta um handhafa ríkisvaldsins.
Kreppan og fólksflóttinn
Engum blöðum er um það að fletta að í Venesúela geisar kreppa, samfara óðaverðbólgu, og að töluverður fjöldi fólks hefur flutt þaðan á síðustu árum, að vænta má af þeim sökum. Nákvæmur fjöldi brottfluttra er á reiki en talan sem Guðlaugur Þór nefndi, þrjár milljónir, samræmist mati Sameinuðu þjóðanna. Það er umtalsverður fjöldi og slagar hátt í það hlutfall fólks sem flust hefur brott frá Íslandi. Deilt er um orsakir þessarar kreppu og vægi ólíkra þátta. Upphrópanir vestrænna stjórnmálamanna og fjölmiðla um að orsökin sé „sósíalismi“ fela ekki í sér neina greiningu, né er auðvelt að finna greiningu sem myndi styðja það mat. Hitt er ljóst að hagkerfi Venesúela er að verulegu leyti háð einni auðlind, olíu, en í landinu er stærsti olíuforði heims. Þetta gerir hagkerfið bæði viðkvæmt fyrir sveiflum á olíuverði og berskjaldað fyrir viðskiptaþvingunum.
Óháð orsökum getur alvarleg efnahagskreppa vitaskuld verið tilefni til að krefjast nýrrar forystu. Hitt er umdeildara, að sýnt hafi verið fram á að lýðræðið í Venesúela sé svo laskað eða svívirt af ríkjandi valdhöfum að rétta aðferðin til valdaskipta, eða sú eina tæka, sé valdarán.
Stjórnlagaráðið
Til marks um brotalöm lýðræðislegra ferla í Venesúela heyrist ítrekað að eitthvað hafi verið bogið við framkvæmd forsetakosninganna á síðasta ári, þar sem Maduro bar sigur úr býtum. Erfiðara er að finna hverjir hinir alvarlegu annmarkar voru.
Forsendur fyrir tortryggni í garð stjórnlagaráðs Venesúela eru að einhverju leyti skýrari. Það er þangað sem Guðlaugur Þór skírskotar þegar hann segir réttkjörið þjóðþing hafa verið svipt völdum. Stjórnlagaráðið er skipað 364 fulltrúum sem kjörnir voru í almennum kosningum sumarið 2017 og falið að endurskrifa stjórnarskrá landsins. Að sögn forsetans boðaði hann til kosninganna, og þar með til endurskoðunar stjórnarskrárinnar, til að létta á þeirri spennu sem ríkt hefur milli stjórnvalda og stjórnarandstöðu, og lægja þá ólgu meðal almennings sem birst hafði í bylgju mótmæla og óeirða í landinu allt frá árinu 2014.
Að mati nær allra annarra en forsetans og stuðningsmanna hans var stjórnarskrárferlið síst til þess fallið að lægja öldurnar, nema þá að því leyti sem forsetinn vonaðist til að lama stjórnarandstöðuna og draga úr sjálfstæði stjórnvaldsstofnana gagnvart forsetaembættinu. Til marks um þetta nefna andstæðingar Maduros helst að þjóðþingi landsins og löggjafarsamkomu var vikið til hliðar og vald þess afnumið á meðan stjórnlagaráðið er að störfum. Maduro segir stjórnlagaráðinu ætlað að endurheimta „grundvallarviðmið stjórnarskrárinnar um samstarf opinberra valdhafa“. Samtökin Human Rights Watch segja þetta orðalag vera „næstum orwellíska leið til að lýsa viðvarandi árásum ríkisstjórnarinnar á það litla sem eftir er af sjálfstæði og valdi ákveðinna stjórnvaldsstofnana“ og nefna bæði þjóðþingið og saksóknaraembætti landsins til dæmis.
„Very far along in the process“
Sé þetta ferli við gerð nýrrar stjórnarskrár svo ólýðræðislegt að skásti kosturinn til varnar lýðræðinu sé valdarán, samfara hótunum um hernaðarinnrás og hættu á borgarastyrjöld hefur það ekki komið fram í máli stjórnmálaleiðtoga og er vandfundið á öðrum vettvangi.
Þá er afar erfitt að gera sér grein fyrir lýðræðislegum forsendum stjórnarandstöðunnar. Maduro leitaðist eftir fundi með Donald Trump, forseta Bandaríkjanna, fyrir einhverjum mánuðum síðan. Í viðtali í þættinum Face the Nation á sjónvarpsstöðinni CBS síðastliðinn sunnudag sagðist Trump hafa hafnað því boði:
„because we’re very far along in the process. So, I think the process is playing out —very, very big tremendous protests.“
Nú talaði forsetinn í sundurslitnum setningum að venju en virtist gefa til kynna að mótmælin í landinu væru að einhverju leyti og í einhverjum skilningi liður í áætlun og ferli sem Bandaríkin hafi aðkomu að.
Ljóst þykir í öllu falli að bandarísk stjórnvöld hafi verið með í ráðum áður en Guiado vígði sjálfan sig til forseta, enda lýsti Trump yfir stuðningi við hann aðeins nokkrum mínútum síðar. Tveimur dögum síðar staðfesti utanríkisráðherra Bandaríkjanna, Mike Pompeo, við Guiado að sá hefði nú yfirráð yfir öllum eignum og bankainnistæðum Venesúela í Bandaríkjunum.
„Harðstjórnartríóið“
Á sama tíma og Vesturlönd taka höndum saman um stuðning við valdaránið í Venesúela virðast þau leita að slagorðum í stað rökstuðnings. Þannig hefur þjóðaröryggisráðgjafi Bandaríkjanna, John R. Bolton, leitað á kunnuglegar slóðir og talar nú um Kúbu, Níkaragva og Venesúela sem „Troika of tyranny“ eða harðstjórnartríóið. Hugtakið þykir minna nokkuð á „Axis of evil“, öxulveldi hins illa, hugtak yfir Írak, Íran og Norður-Kóreu, sem George W. Bush beitti frá árinu 2002 til að afla stuðnings við innrásina í Írak 2003.
Á meðan flestallt sem sagt er um Venesúela gruggast í yfirstandandi átökum er ein staðreynd sem bifast ekki: stærstu olíubirgðir heims. Eða að landið er „mjög ríkt af auðlindum“, eins og utanríkisráðherra orðaði það tvívegis í seinni fréttum RÚV á mánudagskvöld. „Þetta er land sem er mjög ríkt af auðlindum og það er þess vegna mjög mikilvægt að við fáum farsæla niðurstöðu sem fyrst.“
