Úrskurður Mannréttindadómstólsins í máli Guðmundar Andra Ástráðssonar gegn íslenska ríkinu hljóðar alls upp á 56 blaðsíður. Fréttatilkynningin um dóminn er fjögurra blaðsíðna löng, og þær síður eru býsna þéttar. Inngangurinn að fréttatilkynningunni dregur niðurstöðuna saman í stystu máli. Hvorki dómurinn né fréttatilkynningin hefur birst á íslensku, og er ekki á færi fámennrar ritstjórnar, en upphafsorð tilkynningarinnar getum við þýtt.
Tilkynningin hefst á fyrirsögninni:
„Skipan dómara við hinn nýja íslenska áfrýjunardómstól braut það grundvallarviðmið að til dómstóla sé stofnað með lögum“
Þá segir:
„Í þeim dómi sem kveðinn var upp í deild í dag í máli Guðmundar Andra Ástráðssonar gegn Íslandi (stefna nr. 26374/18) úrskurðaði Mannréttindadómstóll Evrópu, með meirihlutaáliti, að framið hafi verið:
brot á grein 6 § 1 (um réttinn á að til dómstóla sé stofnað með lögum) í Mannréttindasáttmála Evrópu.
Hann úrskurðaði ennfremur, einróma, að engin þörf væri á að kanna frekar eftirstandandi kærur undir grein 6 § 1 (um réttinn á sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli).
Málið varðaði þá staðhæfingu stefnanda að til hins nýja íslenska áfrýjunardómstóls (Landsréttur) hefði ekki verið stofnað með lögum.
Nánar tiltekið komst dómurinn að þeirri niðurstöðu að ferlið sem bjó að baki skipan dómara við áfrýjunardómstólinn hafi falið í sér svívirðilegt brot á þeim reglum sem málið varðar og giltu á umræddum tíma. Það hafi skaðað traustið sem dómstólar í lýðræðissamfélagi verða að vekja meðal almennings og brotið á sjálfum kjarna þess grundvallarviðmiðs að til dómstóla sé stofnað með lögum.“
Álitamál við þýðingu
Við þýðingu Mannréttindasáttmála Evrópu þegar hann var innleiddur í íslensk lög var umrætt ákvæði um grundvallarviðmið dómstóla, grein 6 § 1, þýdd á þessa leið:
„Þegar kveða skal á um réttindi og skyldur manns að einkamálarétti eða um sök, sem hann er borinn um refsivert brot, skal hann eiga rétt til réttlátrar og opinberrar málsmeðferðar innan hæfilegs tíma fyrir sjálfstæðum og óvilhöllum dómstóli. Sé skipan hans ákveðin með lögum.“
Feitletrun er ritstjórnar. Á ensku segir aftur á móti:
„In the determination of his civil rights and obligations or of any criminal charge against him, everyone is entitled to a fair and public hearing within a reasonable time by an independent and impartial tribunal established by law.“
Að skipan dómstóls sé ákveðin með lögum er þrengra orðalag en að dómstóll sé „established by law“, það er að hann grundvallist á lögum, að til hans sé stofnað með lögum. Hið víðtækara orðalag ensku útgáfunnar virðist eiga skýra hliðstæðu á öðrum fjölmennari þjóðtungum: „tribunal … établi par la loi“ segir í frönsku útgáfu sáttmálans, „auf Gesetz beruhenden Gericht“ í þeirri þýsku. Sama á við um dönsku útgáfuna: „ved lov oprettet … domstol“.
Það skiptir máli hvert grundvallarviðmiðið er þegar alþjóðadómstóll segir ráðherra hafa „brotið á sjálfum kjarna“ þess. Grundvallarviðmiðið er ekki aðeins það að skipan dómstóls eða dómara skuli vera ákveðin með lögum, heldur, þar með, að tilurð og grundvöllur dómstólsins sjálfs byggi á lögum.
Brotið sem felst í skipan dómara við Landsrétt er, að mati Mannréttindadómstóls Evrópu, ekki aðeins brot gegn viðmiði um skipan dómara, heldur brot á grundvallarviðmiði um dómstóla í lýðræðisríkjum, brot gegn réttarríkinu sem slíku.
Sigríður Á. Andersen, 2017.
Höfuðábyrgð hjá ráðherra en Alþingi brást einnig
Samkvæmt úrskurði Mannréttindadómstólsins ber Sigríður Á. Andersen, dómsmálaráðherra, höfuðábyrgð á þessu broti, með embættisverkum sínum. Þegar ráðherrann ákvað að skipta út fjórum af þeim 15 umsækjendum um embætti dómara við Landsrétt sem matsnefnd taldi hæfasta hafi hún sýnt „bersýnilegt skeytingarleysi“ um gildandi reglur. Þannig var með ferlinu brotið gegn „sjálfum kjarna þess grundvallarviðmiðs að til dómstóla sé stofnað með lögum, eins af undirstöðuatriðum réttarríkisins“.
Dómurinn tekur þó einnig fram að Alþingi hafi um leið gerst brotlegt með því að sinna ekki skyldu sinni gagnvart almannahagsmunum með því að tryggja sjálfstæði dómsvaldsins gagnvart framkvæmdavaldinu. Meðal annars, tekur dómurinn fram, hefði Alþingi átt að greiða atkvæði um skipan hvers dómara fyrir sig, en ekki í einu lagi um dómaralista ráðherrans. Þetta segir dómurinn hafa verið „alvarlegan ágalla“ eða brest, „a serious defect“ í skipanaferlinu.
Íslensk stjórnvöld hafa þriggja mánaða frest frá dagsetningu úrskurðar til að áfrýja málinu til yfirdeildar Mannréttindadómstólsins, eða til 12. júní næstkomandi. Sigríður Á. Andersen, dómsmálaráðherra, hefur sagst halda þeim möguleika opnum.
