Páskarnir hafa aldrei komið á réttari tíma. Heimurinn hefur borið sinn kross nokkurt skeið, stigið niður til heljar en eins og langveikur Covid-sjúklingur er hann að rísa upp frá dauðum aftur. Skáldið T. S. Eliot sagði eitt sinn að apríl væri grimmastur mánuða og það var meira en bókmenntalegur leikur sem fólst í þeim orðum. Apríl og einkum páskarnir er tími þjáninga og þessa mannlegu reynslu hefur kristindómurinn bakað inn í söguna af krossfestingu frelsarans. Það sem áður var hulið í dimmum skugga og látið óáreitt verður nú bersýnilegt í vorljósinu – manni sjálfum og öðrum.
Ég átti eitt sinn vin sem svipti sig lífi á þessum tíma ársins og þá skildi ég að þetta er tíminn þar sem sjálfsvígstíðnin er hæst. „Stundum verða vorin vonum manna hörð“.
Manni finnst eins og heiminum sé slöngvað aftur tilbaka á miðaldir. Þessi tegund af veiru sem nú þjakar heimsbyggðina virðist tilheyra því sem er fyrir utan vitund mannanna – þessvegna ógnar hún. Og eins og Wittgenstein kenndi um slíkt, þá er ekki hægt að tala um það sem er fyrir utan vitund mannanna hvort sem það er kraftaverk, siðfræði eða Guð sjálfur. Það er að segja slíkt var vitanlega til, og manninum bar að „bera djúpa virðingu fyrir” slíku, en það voru þær víddir til að mannlegt mál náði ekki utan um þær, og því gátu vísindin aldrei náð að brjóta slík efni undir skynsvið sitt. Veira er „hvorki lifandi né dauð” segja veirufræðingar – hvað þýðir það? Svo virðist sem tungumál mannanna, rétt eins og tól og tæki vísindanna nái ekki utanum þessa, frekar en aðrar veirur. Verund veirunnar er líkt og lífsform utan úr geimnum sem vísindin standa umkomulaus gagnvart. Að minnsta kosti enn um sinn.
Staðan er því hin sama eins og læknavísindin voru í gagnvart Yersinia pestis eða Svarta dauða á miðöldum. Manni er þess vegna hugsað til þess hvernig fólk á miðöldum túlkaði pestina, sem refsingu Guðs og sé það rétt að þessi pest er smíðuð af náttúrunni þá sýnir það enn og aftur hvernig náttúran er á undan vísindum manna, og er mönnunum fremri í sköpun og uppfyndingarsemi. “Nature has done a bad job” segja lýtalæknarnir í Silicon Valley þegar þeir líta viðfang sitt – það hugarfar einkennir sennilega ekki þær þúsundir veirufræðinga sem nú vinna myrkranna milli í leit að lækningu á Covid-19.
Ef maður gripi til miðaldatúlkanna þá hlýtur það að þýða að náttúran sé að refsa okkur fyrir framferði okkar eins og Guð gerði hér áður með pestum og farsóttum. Signatura kallaðist þessi hugsunarháttur, guð / náttúra er að senda okkur skilaboð gegnum teiknið – signatura. Loftslagshamfarirnar sem voru á allra vörum á undan Covid gera slíka tengingu nokkuð auðsótta.
Svo má líka efast um þá skýringu, en sé það gert er hætt við að heimurinn fari að verða ærið merkingarsnauður staður. Hér höfnum við því í gamalli þrætubók. Rómverski keisarinn Markús Árelíus glímdi við þessa spurningu og þá í óbeinni samræðu við hinn forna speking Epikúrus sem hafði haldið því fram að allt í heiminum sé hrein tilviljun sem raðast niður í tilviljanakennd munstur sem svo rjúfast á ný fyrir nýjar tilviljanir. Markús Árelíus svaraði þessu þannig að hann vildi ekki búa í slíku merkingalausu kaosi tilviljana. Þessvegna hugsaði hann sér að það væri einhverskonar „ratio“ í náttúrunni, djúprætt skynsemi sem hann tengdi við einhverskonar anda og sem hefði vilja, góðan vilja. Guðdómurinn var náttúran, sagði Markús Árelíus tveim mannsöldrum eftir Krists burð, og öfugt, og öll myndum við enda hjá þessum stóra skynsemis anda. Gott og illt hjá okkur var ekki endilega gott og illt fyrir náttúrunni.
Við sitjum enn uppi með sömu spurninguna. Er Covid-19 einber tilviljun á la Epikúrus eða er andi náttúrunnar að slá tilbaka með hugsun sinni og vilja? Já, en þetta er merkingarlaus þjáning fyrir miljónir manna!, getum við sagt. Ég hef líka þjáðst, gæti náttúran svarað.
„Herrans pínu eg minnast vil”, orti Hallgrímur Pétursson, páskar eru tími þjáningar. Ég hef engar rómantískar tilfinningar til þjáningar, of mikið af þjáningu getur hæglega forheimskað fólk og borið í sér merkingarlaust óréttlæti. Hitt veit ég líka að enga fegurð er hægt að sækja nema gegnum þjáninguna, og víst er að hún getur kennt manninum margt og leitt hann til dýpri skilnings. Það er þá að vona að sá heimur sem rís upp að nýju hafi meira af slíkum eiginleikum til að bera – fegurð og dýpri skilning.
