Ríkissjóður greiðir nú hlutabætur vegna um 35.000 starfsmanna í nærri 7.000 fyrirtækjum. Ætla má að þetta muni kosta ríkissjóð á að giska 25-35 milljarða króna á þriggja mánaða tímabili. Úrræðinu var í orði kveðnu ætlað að gera fyrirtækjum í miklum samdrætti kleift að halda ráðningarsambandi við starfsfólk, og var að sögn Bjarna Benediktssonar í Kastljósi 23. mars sérstaklega beint að lífvænlegum fyrirtækjum sem yrðu fyrir skyndilegu tekjufalli af völdum veirunnar.
Í ljós kemur að leiðin er galopin hverskyns fyrirtækjum, algerlega óháð efnhag þeirra eða áhrifum veirunnar. Hún þýðir í framkvæmd að ríkissjóður hefur einfaldlega tekið að sér að greiða stóran hluta launa tugþúsunda starfsfólks í þúsundum fyrirtækja. Fyrir mörg þeirra er allra hagkvæmast að setja starfsfólkið á hlutabætur og segja því svo umsvifalaust upp störfum. Samtök Atvinnulífsins mæltu einmitt sérstaklega með þessum möguleika í byrjun en hafa síðan dregið þær ráðleggingar til baka.
Forstjóri Vinnumálastofnunar, Unnur Sverrisdóttir, viðurkenndi í hádegisfréttum RÚV í dag að ekkert teljandi eftirlit yrði með þessum greiðslum fyrr en með haustinu og að engar sérstakar heimildir væru til staðar til að krefja fyrirtæki um endurgreiðslu verði þau staðin að misnotkun á þessu úrræði. Bjarni Benediktsson segir hins vegar að reynt verði að endurheimta slíkar bætur hafi „stöndug fyrirtæki“ nýtt sér hlutabótaleiðina.
Það sem við erum að gera með hlutabótaleiðinni er miklu stærri og kraftmeiri aðgerð en að fikta í tryggingargjaldinu, sem er sex prósent og dugar mjög skammt gagnvart fyrirtækjum sem eru að horfa upp á tugprósenta tekjuhrun.
Bjarni Benediktsson, fj+armálaráðherra í viðtali við Fréttablaðið 22. apríl
Ef siðferðiskenndin þvælist ekki fyrir getur fyrirtæki nýtt hlutabótaleiðina með ýmsum hætti:
- Fyrirtæki A gerir samning við starfsmann X um að fara á hlutabætur. Þá er X t.d. í 25% starfi en fær 80-100% laun.* A borgar 25% og ríkið allt að 75%. En X vinnur áfram fulla vinnu hjá A og er u.þ.b. 75% gefins starfskraftur.
- A setur X á hlutabætur og ríkið ber þar með ábyrgð á u.þ.b. 75% af kaupi X. Svo rekur A X og þarf ekki að borga nema 25% af uppsagnarfrestinum. Þetta gerir hlutabótaleiðina líklega að hagkvæmustu aðferð við uppsagnir sem boðist hefur fyrirtækjum eftir að uppsagnarfrestur var innleiddur í kjarasamninga á Íslandi.
- A segir X upp en dagsetur uppsögnina aftur í tímann. A fær hluta af launum X endurgreiddan frá ríkinu og þvingar X til að samþykkja uppsögn afturvirkt.
Allt þrennt er augljóslega ósiðlegt, en óljóst er hvort leiðir 1 og 2 séu ólöglegar. Í öllu falli er ekkert teljandi eftirlit með þessu, enginn mannskapur til þess, engin fjárveiting og fá verkfæri af nokkru tagi.
Ágóðinn rennur til eigenda
Ekki liggja fyrir ítarlegar upplýsingar um nákvæmlega hversu víðtæk notkun hlutabótaleiðarinnar er orðin, og því síður hversu mörg þau tilvik eru þar sem leiðin hefur raunverulega gagnast starfsfólkinu. Vinnuveitandi sem nýtir leiðina til hins ítrasta getur hagnast um um það bil eina milljón króna á hverjum starfsmanni sem hann losar sig við með þessum hætti. Jafnframt skapar hlutabótaleiðin langþráð svigrúm fyrirtækja til að losa sig við starfsfólk sem þótti of kostnaðarsamt að segja upp störfum áður en fjármálaráðuneytið tók að sér bróðurpart kostnaðarins.
Sjálfsögð krafa
Krefja verður stjórnvöld að birta lista yfir öll fyrirtæki sem nýtt hafa hlutabótaleiðina. þarna er um að ræða almannafé og að leyna því væri jafngilt því að birta ekki upplýsingar í reikningum ríkisins.
Slík birting er sjálfsögð og nauðsynlegt aðhald og liður í því að koma í veg fyrir misnotkun á almannafé.
* Nánar tiltekið gildir um hlutabætur að þær geta hæstar orðið 75% af hámarksatvinnuleysisbótum, eða 342.303 krónur, auk 39.365 króna framlags í lífeyrissjóð. Samanlagðar hlutabætur og laun geta ekki orðið hærri en 700.000.
