Borgarstjórn Minneapolis hefur heitið því að leggja niður lögregluna sem slíka og ætlar þess í stað að koma á stofnun sem byggir á þjónustu og stuðning við íbúa borgarinnar. Mótmælendur og stuðningsmenn Black Lives Matter hreyfingarinnar þar, sem víðar, hafa lagt áherslu á að ekki verði lengur litið framhjá kerfisbundinni mismunun og síendurteknum aflífunum lögreglunnar á svörtu og brúnu fólki. Að ekki sé lengur hægt að halda uppi kenningunni um eitt, tvö, þrjú eða þúsund rotin epli. Að tími sé kominn til þess að horfast í augu við það að lögreglan sem stofnun sé í eðli sínu ófær um að styðja við réttindi íbúanna, þjónustu eða öryggi. Að lífum fólks, sérstaklega svartra og brúnna, sé síður bjargað af lögreglunni en að þau séu tekin, eða þeim stefnt í hættu.
Almennt býr fólk ekki við sömu hræðslu hér gagnvart lögreglunni og svart og brúnt fólk í Bandaríkjunum þarf að lifa stöðugt við. Á sama tíma hefur valdníðslan og ofbeldið hjá íslensku lögreglunni samt allt of oft gengið allt of langt, og þá ekki síst gegn svörtu og brúnu fólki, til að mynda fólki komnu til landins til að leita sér verndar vegna ómannúðlegrar meðferðar, ofbeldis og valdníðslu annars staðar. Fyrir utan að flytja stöðugt fólk nauðugt úr landi vegna rangs fæðingarstaðar eða rangra pappíra (þar sem „vitlaust“ litarhaft og óaðlaðandi tölur á bankareikningi gera erfiða stöðu enn ómögulegri), hefur íslenska lögreglan ítrekað misbeitt valdi sínu gegn þeim sem eru í hvað erfiðastri stöðu gagnvart þeim, og þar er gjarnan svart og brúnt fólk ofarlega á lista.
Eins og bent hefur verið á í umræðunni í Bandaríkjunum, þá sættum við okkur ekki við að einn og einn flugmaður séu bara ekki starfi sínu vaxnir, eitt og eitt rotið epli, eða að þeir geri mistök af og til, að við eigum að hafa umburðarlyndi með mannlegum mistökum – þegar kemur að flugmönnum. Hvert einasta flugslys er rannsakað í þaula og við því brugðist til þess að koma í veg fyrir að það gerist nokkurn tímann aftur. Af hverju er ekki uppi sama krafa á lögregluna og lögregluþjóna? Af hverju sættum við okkur við að það fólk sem fer með einkaleyfi á ofbeldi í samfélaginu geri reglulega mistök eða gerist sekt um misbeitingu valds, sem kosta jafnvel líf? Að það mismuni fólki, gangi á rétt þess? Að lögregluþjónar fari í sífellu fram með enn meira ofbeldi og valdi en lög gera ráð fyrir? Og ekki síst, að stofnunin sem fer með einkaleyfi á ofbeldi, beri litla sem enga ábyrgð á því að svokallaðir þjónar sinni hlutverki sínu í samræmi við starfslýsingu en gangi þess í stað ítrekað og reglulega enn lengra en lög gera ráð fyrir, með enn meira óþarfa ofbeldi og valdníðslu gegn líkömum, réttindum og mannhelgi einstaklinganna sem um ræðir.
Ef örlítið er litið ofan í kjölinn á stofnuninni og þeim hugmyndum sem henni liggja til grundvallar, má skýrt sjá að ekki er síður löngu tímabært að endurskoða íslensku lögregluna sem slíka og hugmyndirnar að baki henni sem stofnun (enda ekki alls óskyld bandarísku frænkum sínum). Valdbeiting og ofbeldi liggja lögreglunni til grundvallar, og öryggi ríkisins er hennar fremsta markmið, hér sem annarsstaðar. Hugmyndir um að slík stofnun sé framar öðrum til þess fallin að þjónusta, veita stuðning og tryggja réttindi og öryggi íbúa landsins eru í raun stórfurðulegar. Misnotkun valds og óþarfa ofbeldi er nefnilega ekki óvænt afleiðing af störfum lögreglunnar, heldur er slíkt byggt inn í stofnunina og hún gerir ráð fyrir slíku. Stofnunin, lögreglan, er af varkárni varin afleiðingum af misnotkun valds og ofbeitingu ofbeldis.
Eitt lagaákvæði veitir umfram önnur sérstaklega góða innsýn í þetta, enda býður það upp á augljósa misnotkun valds og veitir um leið lögreglunni möguleikann á að fría sig ábyrgð á valdníðslu stakra lögregluþjóna ef þurfa þykir. Ákvæðið er mjög mikið notað og fjöldi þeirra sem hafa af alvarleika barist fyrir réttindum, hvort sem er sínum eða annarra, hafa orðið fyrir barðinu á því. Þetta er ákvæðið um að hlýða skuli fyrirmælum lögreglu – hvort sem þau séu lögleg eða ekki (að finna í 106. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 og stutt af 19. gr. lögreglulaga nr. 90/1996, auk fjölda dómafordæma). Þannig gerir lagaákvæðið ráð fyrir því að fólk hlýði öllum fyrirmælum lögreglu, hvort sem fyrirmælin sem slík samrýmist lögum eða brjóti í bága við þau; ellegar hljóta refsingu fyrir. Ef lögga segir manneskju að setjast, skal hún setjast, jafnvel ef lögbundinn réttur hennar leyfir henni að standa; jafnvel ef lögbundin skylda hennar gerir ráð fyrir að hún standi, þá skal hún setjast því löggan sagði sittu! Ef fyrirmælin reynast ólögleg skal báðum refsað – lögregluþjóninum sem gaf fyrirmælin, en líka einstaklingnum sem fór ekki eftir ólöglegu fyrirmælunum.* Nema lögregluþjónninn kemst yfirleitt undan með áminningu, í mesta lagi; hinn gæinn situr upp með réttarhöld og kostnaðinn af þeim (í peningum, tíma og orku), kannski sektargerð, skilorð eða fangelsisdóm, og síðan óhreint sakarvottorð og allt sem því fylgir.**
Þannig geta lögregluþjónar tekið völdin í eigin hendur og gerst einráðir gagnvart öðrum einstaklingum; þeir geta gert það ólöglegt fyrir einstaklinga að sinna (líka lögbundinni) skyldu sinni, og með einum fyrirmælum, gert réttindi einstaklinganna að engu – því lögregluþjóninum ber að hlýða, sama hvað. Þjóninum er þannig í raun veitt algjört vald, sem þeir eru samt sjaldnast dregnir í ábyrgð fyrir, og stofnunin enn síður. Því fyrirmælum löggunnar skal hlýða, jafnvel þegar fyrirmælin eru ólögleg og ganga á rétt þess sem þau beinast að, eða á rétt annarra manneskja.
Ákvæðið er þó aðeins gott dæmi um hvernig stofnunin lögreglan er uppbyggð. Hugmyndafræðin sem þarna kristallast er ekki bundin við eitt ákvæði, hún takmarkast ekki við einhvern lítinn hluta starfans, stofnunarinnar, eða fáeina einstaklinga sem þar starfa. Þetta er ekki tilvijun, þetta er ekki óvænt afleiðing þjónustulundar stofnunarinnar með einkaleyfi á ofbeldi, þetta er eðli hennar; þetta er lögreglan. Er ekki kominn tími á aðrar lausnir?
___
*Lög gera ráð fyrir einhverjum undantekningum þar á, en fyrir dómstólum ná þær yfirleitt aldrei að verja einstaklinginn fyrir sekt. Sjá líka t.d. greinina réttarhöld sem refsing hér: https://stundin.is/grein/8445/
**sem meira að segja opinberir aðilar á borð við Reykjavíkurborg hafa opinbera stefnu um að fyrirgefa aldrei, trúa ekki á betrun þó að kerfið segist miða að henni – og því væntanlega meðal þeirra sem aldrei fá vinnu hjá borginni allt það svarta og brúna flóttafólk sem var dæmt fyrir að koma til landsins á öðrum skilríkjum en sínum, þvert gegn fyrirmælum Flóttamannaráðs Sameinuðu þjóðanna. Hvers vegna hefur það ekki fengið uppreist æru?!
P.S. Í tilefni af mótmælum Black Lives Matter hreyfingarinnar undanfarið býðst nú e-útgáfa af bókinni The End of Policing tímabundið frítt hér:
Um bókina af vefsíðu forlagsins: “The End of Policing combines the best in academic research with rhetorical urgency to explain why the ordinary array of police reforms will be ineffective in reducing abusive policing. Alex Vitale shows that we must move beyond conceptualizing public safety as interdiction, exclusion, and arrest if we hope to achieve racial and economic justice.” – Ruth Wilson Gilmore, Professor, CUNY Graduate Center, Co-Founder of Critical Resistance, author of Golden Gulag.
