Jakob S. Jónsson skrifar:
Jónsmessunæturdraumur er trúlega það verk Shakespeares sem oftast er leikið og þarf engan að undra. Söguþráðurinn er fjörlegur – ekki færri en fjórar sögur sagðar og skemmtilega fléttaðar saman, leikurinn er byggður upp af velþekktum þemum úr mýtólógíu og þjóðtrú og þá er ekki síst kitlandi sú kátlega blanda af ímyndun og veruleika, alþýðlegum húmor og yfirstéttaralvöru, háu og lágu – svo ekki sé minnst á andstæðu náttúru og borgarmenningar sem einkennir mörg verk Shakespeares. Allar þessar andstæður hafa ávallt heillað hvern þann sem elskar góðar sögur.
Þjóðleikhúsið hefur á undanförnum tíu til fimmtán árum sett á fjalir nokkur verk Shakespeares sem eðlilegt er. Shakespeare er slíkur jöfur leikbókmennta og leiklistar að það má ætla sjálfsagða skyldu að skapa rausnarlegt rými fyrir hann á verkefnaskránni. Það er áskorun að tefla fram verkum Shakespeares og spegla þau við samtímann hverju sinni enda standa fáir leikhöfundar honum á sporði þegar kemur að því að varpa ljósi á mannlegt eðli og mannlegar tilfinningar; þá er Shakespeare ögrun hverjum leikhúslistamanni vegna þeirrar kröfu sem hann gerir til tæknilegrar kunnáttu, ekki síst þegar kemur að meðferð hins talaða máls og geta þar þýðendur og leikendur sameinast um að reyna lausnir þar sem taka þarf mið af þróun tungumáls og leikstíls á mismunandi tímum. Það er því að nógu að hyggja og Shakespeare á einfaldlega að eiga lögheimili í hverju metnaðarfullu leikhúsi.
Það verður hins vegar að segja eins og er að í besta falli er metnaður Þjóðleikhússins óljós þegar kemur að Shakespeare. Þær sýningar á verkum hans sem ratað hafa á fjalir Þjóðleikhússins síðustu tíu, fimmtán árin eða svo hafa tæplega einkennst af neinni heildstæðri listrænni stefnu gagnvart áhorfendum og enn síður verður vart neinnar stefnu innávið og gætt að því hver tilgangurinn er með því að setja Shakespeare í hendur starfskrafta hússins.
Úr því getur auðvitað orðið fjölbreytt hlaðborð, en á því hlaðborði er að finna bæði síld og súrar gúrkur, kæsta skötu og kryddaðar kótelettur. Ósamstætt en auðvitað getur þar hver fundið sér eitthvað við hæfi. En með því að leiða hjá sér möguleikann að sýna Shakespeare í einhverju samhengi, með því að nýta ekki tækifærið til að láta Shakespeare síþjálfa og símennta listamenn hússins fara forgörðum dýrmæt tækifæri til sköpunar reynslu. Og það er tæplega óeðlilegt að stofnun með metnað – eins og Þjóðleikhúsið á að vera – vinni með slík markmið í huga. Ekki eingöngu þegar kemur að Shakespeare, það má einnig tala hér um innlenda leikritun og fleiri álíka þemu þegar rætt er um rekstur Þjóðleikhúss, en látum það liggja milli hluta að sinni.
Í stuttu máli segir Jónsmessunæturdraumur frá því þegar Þeseifur Aþenuhertogi skipuleggur brúðkaup sitt og Hippólítu. Faðir Hermíu hefur ákveðið að dóttir hans eigi að giftast Demetríusi, en hún elskar Lýsander sem elskar hana líka. Demetríus hefur hins vegar sagt skilið við Helenu sem elskar hann þó ennþá heitt. Tvö brúðkaup þannig í vændum og hópur handverksmanna ákveður að æfa gamanleik og sýna brúðkaupsgestum til skemmtunar. Úti í skógi eiga í deilum konungshjón álfanna, Óberon og Títanía. Óberon skipar Bokka að drjúpa ástarvökva í augu Títaníu þegar hún sefur og á vökvinn að valda því að hún verði yfir sig ástfanginn af þeim sem hún sér fyrst þegar hún vaknar. Tilviljun veldur því að það er Bossi vefari, en á hann hefur Bokki sett asnahöfuð. Ungmennin eltast hvert við annað í skóginum og Bokki nýtur færis og drýpur ástarvökvanum í augu Lýsanders og Demetríusar og báðir verða yfir sig ástfangnir af Helenu þegar þeir vakna – og hún verður þess fullviss að þeir séu að hæðast að henni. Úr verður vitaskuld mikill ruglingur á gamanleikja vísu en að lokum kemst aftur á röð og regla, allir giftast og kvænast þeim sem vera ber og í brúðkaupsveislunni flytja handverkararnir leiksýningu sína við mikinn fögnuð viðstaddra.
Í sýningu Þjóðleikhússins er þessi atburðarás færð nær nútíma og gerist á hóteli í Aþenu, handverkararnir verða að starfsfólki hótelsins og skógurinn er fremur hótelgarður en skógur. Við þennan flutning verður harla lítið úr andstæðunni milli hins siðmenntaða samfélags og hinnar villtu náttúru, sem er vitaskuld meðvituð andstæða af hálfu höfundar og á þegar vel er gert að vera undirstaða þeirrar óhömdu erótíkur sem kitlaði áhorfendur á tímum Shakespeares og kitlar vitanlega áhorfendur okkar tíma einnig. En með þessari breytingu, þótt einföld virðist, verður lítið úr erótíkinni og sagan verður mun máttminni fyrir vikið.
Hins vegar er þessi breyting ágætlega gerð per se og leikmynd Evu Signýjar Berger þjónar henni ágætlega hvað varðar sjónræna útfærslu. Leikmyndin er auk þess skemmtilega útfærð með notkun hringsviðs og mörgum hæðum – þótt leikstjórinn Hilmar Jónsson hefði mátt nýta sér hæðarmuninn betur, ekki síst með tilliti til stéttarandstæðna sem finna má í verkinu – en það er eins og allar andstæður verksins kveiki enga löngun hjá leikstjóranum til að skapa dramatísk móment. Búningar Karenu Sonju Briem falla vel að leikmyndinni, en eru nokkuð mismunandi þegar kemur að því að ýta undir karaktersköpun leikara og verða þar hertogahjónin, leikin av Birgittu Birgisdóttur og Atla Rafni Sigurðarsyni einna verst úti; búningar þeirra nánast hindra þau í að tjá þá tvo karaktera sem hvort þeirra leikur – hertogahjónin og álfakonungshjónin – þannig að enn ein andstæðan fer forgörðum, sú milli mannheima og álfheima, en búningur álfakonungs virðist mér beinlínis hefta Atla Rafn í hans túlkun. Starfsmenn hótelsins njóta hins vegar einkennisbúningins og þegar kemur að leiksýningu þeirra í lokin verða leikbúningarnir býsna skrautlegar andstæður við fyrri búninga. Ekki skal gleymt að nefna lýsingu Halldórs Arnar Óskarssonar sem notar hvert tækifæri til að poppa upp hina sjónrænu mynd og allt fellur það einnig vel að hljóðmyndinni, sem er áleitin og sterk eins og frekar væri um að ræða Eurovision en Shakespeare – og ekkert víst að illa fari á því í raun.
Guðjón Davíð Karlsson, Gói, fer með hlutverk Bokka, þjóns álfakonungs og fer svo gersamlega á kostum að á köflum heldur hann sýningunni uppi. Búningur og gerfi þjónar algerlega karakter hans og hinn klaufski Bokki verður að spennandi og dýnamískum karakter sem stór hluti atburðarásarinnar snýst um, enda hefur hann það vandasama verkefni á höndum að bera ástarvökvann í augu þeirra sem hann eiga að fá – og klúðrar því. Hans gjörðir og viðbrögð ráða því miklu og í leik Góa er hvergi feilnóta sleginn.
Hlutverk hinna ungu elskenda eru falin ungum, nýútskrifuðum leikurum, þeim Eygló Hilmarsdóttur, Þóreyju Birgisdóttur, Hákoni Jóhannessyni ásamt hinum reyndari Oddi Júlíussyni. Eygló gerir hér sinn debut á atvinnuleiksviði og full ástæða til að óska henni til hamingju með kröftuga, aðlaðandi og svipríka Helenu; þau Þórey og Hákon hafa komið fram áður og skila sínum hlutverkum með ágætum. Hjá öllum þremur verður vart reynsluleysis sem hugsanlega hefði mátt vinna betur með á æfingaskeiði en mun vitanlega hverfa með tíma – en það er vert að minna á þá ábyrgð leikhúss og leikstjóra að halda vel utan um nýgræðing og gefa honum bestu skilyrði til vaxtar og ræktunar. Það er allnokkur munur á festu þeirra þriggja og Odds Júlíussonar, fjórða leikarans í þessu fjóreyki ungra elskenda – hann nýtur reynslu og einkum þess þó að kunna gamanleik. Það skal einnig sagt svo það fari ekki á milli mála, að í átakaatriði hinna ungu elskenda var eins og sýningin lyftist í hæðir, allt í einu varð hún spennandi og áleitin og varla þorði maður að depla auga til að missa ekki af neinu smáatriði í vel æfðum áflogum og pústrum.
Handverkararnir fóru á kostum eins og vera ber, enda einvalalið gamanleikara þar á ferð. Óviðjafnanlegur var gleðileikur þeirra í brúðkaupinu í lok sýningar og óneitanlega hápunktur sem áhorfendur tóku með miklum fögnuði. Það er líka alltaf eitthvað óborganlegt við það að sjá þrautreynda atvinnuleikara leika viðvaningslega amatöra og hér var mjólkaður hver húmordropi úr dýrðlega fyndnu atriði.
Þýðing Þórarins Eldjárns er ný af nálinni og ekki varð betur fundið en hún hljómaði vel í eyrum, auk þess sem velþekktur húmor og skáldgáfa þýðandans naut sín og gott eitt um það að segja – sennilega er þessi texti jafn íslenskur og nútímalegur og frumtexti Shakespeare var á sínum tíma nútímalegur – og Shakespearskur.
Þjóðleikhúsið: Jónsmessunæturdraumur
Höfundur: William Shakespeare
Þýðandi: Þórarinn Eldjárn
Þýðing söngtexta: Magnea J. Matthíasdóttir
Leikstjóri: Hilmar Jónsson
Leikmynd: Eva Signý Berger
Búningar: Karen Sonja Briem
Tónlist, tónlistarstjórn og útsetningar: Gísli Galdur Þorgeirsson
Danshöfundur: Katrín Gunnarsdóttir
Hljóðmynd: Gísli Galdur Þorgeirsson og Kristján Sigmundur Einarsson
Lýsing: Halldór Örn Óskarsson
Leikarar: Atli Rafn Sigurðarson, Birgitta Birgisdóttir, Guðjón Davíð Karlsson, Eygló Hilmarsdóttir, Þórey Birgisdóttir, Oddur Júlíusson, Hákon Jóhannesson, Pálmi Gestsson, Ólafía Hrönn Jónsdóttir, Sigurður Sigurjónsson, Bjarni Snæbjörnsson, Edda Arnljótsdóttir, Aron Steinn Ásbjarnarson, Hildur Ketilsdóttir, Hildur Jakobína Tryggvadóttir, Juliette Louste, Sindri Diego, Skotta.
